Osmanlı'nın Kökenleri

İddialar, Kanıtlar ve Tartışmalar

 

Osmanlı hanedanının ve beyliğinin kökeni, Türk tarihçiliğinin en çok tartışılan konularından biridir. Bu tartışma, birbirinden farklı üç soruyu çoğu zaman tek bir soruymuş gibi ele alır. Birincisi soy sorusudur: Osman Bey'in ailesi kimdi ve hangi boya mensuptu? İkincisi coğrafya sorusudur: Bu topluluk nereden, hangi yoldan ve ne zaman Söğüt'e geldi? Üçüncüsü yükseliş sorusudur: Bizans sınırındaki onlarca uç beyliği arasından neden bu küçük topluluk bir imparatorluğa dönüştü?

 

Bu makalede bu üç soruya verilmiş başlıca cevapları, dayandıkları kanıtların niteliğine göre sınıflandırmaya çalışıyorum. Temel bulgum şudur: Osman Bey'in hayatına doğrudan temas eden çağdaş kaynaklar son derece sınırlıdır. Bir Bizans kroniğindeki birkaç sayfa, Osman'ın son yıllarına ilişkin iki vakfiye ve sahiciliği ya da okunuşu tartışılan birkaç sikke elimizdeki başlıca çağdaş malzemedir. İbn Battuta, el-Ömeri ve Ahmedi gibi erken anlatılar ise olaylardan bir veya birkaç kuşak sonra gelir. Buna karşılık soy ve göç hakkındaki ayrıntılı bilgilerin neredeyse tamamı, olaylardan yaklaşık 100–150 yıl sonra, özellikle 1402 Ankara bozgununu izleyen dönemde hanedanın geçmişini yeniden kuran kroniklerde ortaya çıkar.

 

Bu nedenle Kayı boyuna mensubiyet tarihsel bir çekirdek taşıyabilir. Ancak bugünkü hâliyle II. Murad döneminde (1421-1451) şekillenmiş bir şeceredir. Gökalp soyu, Kıpçak, Bizans ve Hazar kökeni gibi alternatif iddiaların kanıt değeri ise birbirinden çok farklıdır. Yükseliş sorusunda akademik tartışma tek nedenli açıklamalardan (yalnızca gaza ya da yalnızca ganimet) çok etkenli bir senteze doğru ilerlemiştir.

 

1. Bir Beyliğin Çok Sayıda Geçmişi

Osmanlı Devleti yaklaşık altı yüz yıl yaşadı ve üç kıtada topraklara hükmetti. Buna karşılık doğuşu hakkında bildiklerimiz şaşırtıcı derecede azdır. 1290'ların Bithynia'sında, yani bugünkü Bilecik, Eskişehir, Bursa ve Kocaeli arasındaki dağlık bölgede, birkaç yüz çadırlık bir Türkmen topluluğu yaşıyordu. Bu topluluğun kimliği, kendi çağında kimsenin özellikle kaydetmeye değer bulmadığı bir bilgiydi. Ertuğrul ve Osman'ı ciddiye alan ilk yazarlar ancak onların torunları bir imparatorluk kurduktan sonra kaleme sarıldı. Bu yazarlar da geçmişi, içinde yaşadıkları zamanın ihtiyaçlarına göre anlattı.

 

Osmanlı'nın kökenine dair iddiaların bu kadar çoğalmasının temel nedeni bu boşluktur. Belgenin sustuğu yerde menkıbe (rivayet, söylenti), menkıbenin sustuğu yerde modern yorum konuşur. Modern yorum da çoğu zaman kendi çağının sorularını taşır. 20. yüzyılın başında Amerikalı tarihçi Herbert Adams Gibbons, Osmanlıları Türk olmayan, Müslümanlaşmış bir Rum topluluğu olarak gördü. Cumhuriyet'in ilk kuşak tarihçileri, özellikle Fuad Köprülü, buna Türkmen nüfusunu ve Selçuklu mirasını merkeze alan bir cevap verdi. Avusturyalı Paul Wittek ise din savaşı idealini öne çıkardı. Sonraki kuşaklar bu üç başlığın her birini yeniden sorguladı. Günümüzde ise popüler yayınlar, televizyon dizileri ve sosyal medya, akademik tartışmayla ilgisi zayıf yeni iddialar üretmeye devam ediyor.

 

Üç ayrı soru

Bu makalenin ilk önerisi, “Osmanlılar nereden geldi?” sorusunu üçe ayırmaktır. Soy sorusu, hanedanın etnik ve boy aidiyetini sorar: Oğuz'un Kayı boyu mu, başka bir Oğuz ya da Kıpçak topluluğu mu, yoksa bütünüyle başka bir köken mi? Coğrafya sorusu, topluluğun Anadolu'ya giriş yolunu ve tarihini sorar: Horasan'dan Moğol istilası önünden mi kaçtılar, yoksa daha önce mi geldiler? Yükseliş sorusu ise Söğüt'teki küçük topluluğun neden ve nasıl başarılı olduğunu sorar.

 

Bu ayırım önemlidir, çünkü soruların kanıt temeli birbirinden çok farklıdır. Yükseliş sorusu için elimizde, eksik de olsa, çağdaş Bizans anlatıları, vakfiyeler, kitabeler ve seyyah kayıtları vardır. Soy sorusu için ise neredeyse yalnızca geç dönem şeceresi vardır. Birini diğerinin kanıtıyla savunmak, ki bu popüler tartışmada sık rastlanan bir hatadır, sonucu baştan bozar. Örneğin Osman'ın tekfurlarla iyi geçindiğini gösteren anlatılar, onun Bizans kökenli olduğunu kanıtlamaz. Kayı damgasının II. Murad akçelerinde görünmesi de Osman'ın Kayı olduğunu kanıtlamaz; olsa olsa II. Murad'ın böyle görünmek istediğini kanıtlar.

 

Yöntem: kanıt düzeyleri

Makalede her iddia, dayandığı en güçlü kanıta göre dört düzeyden birine yerleştirilecektir:

1.       Belge: Olaylarla aynı dönemde üretilmiş metin ya da nesne. Pachymeres'in kroniği, 1323 ve 1324 vakfiyeleri, sikkeler ve kitabeler bu düzeydedir.

2.       Erken anlatı: Olaylardan bir iki kuşak sonra yazılmış, hanedanın resmi ideolojisine henüz tam bağlanmamış kayıt. İbn Battuta, el-Ömeri ve Ahmedi'nin manzum tarihi bu düzeye girer.

3.       Geç gelenek: 15. yüzyılın ikinci çeyreğinden itibaren yazılan Osmanlı kronikleri. Bunlar sözlü geleneği korumuş olabilir, ama yazıldıkları dönemin siyasi ihtiyaçlarını da taşır.

4.       Çıkarım ya da spekülasyon: Doğrudan kaynak dayanağı olmayan, benzerlik, isim yorumu ya da genel tarihsel akıl yürütmeyle kurulmuş iddia.

 

Bu düzeyler bir iddianın doğru ya da yanlış olduğunu tek başına belirlemez. Geç bir gelenek doğru bir hatırayı korumuş, çağdaş bir belge de yanlış bilgi vermiş olabilir. Ancak düzeyler, bir iddiaya ne kadar güvenebileceğimizi ve onu çürütmek için neye ihtiyaç duyacağımızı açıkça gösterir.

 

Burada “belge” kategorisinin de kendi içinde eşit olmadığını unutmamak gerekir. Bir vakfiye, bir sikke ve olayları anlatan çağdaş bir kronik aynı döneme ait olabilir; fakat bize aynı tür bilgiyi vermez. Bir vakfiye belirli bir isim veya unvan konusunda çok güçlü bir kanıt sunarken, bir kroniğin olayların nedeni hakkındaki açıklaması yazarın bakış açısını da taşır. Dolayısıyla kaynak yalnızca ne kadar erken olduğuna göre değil, neyi kanıtlamak için kullanıldığına göre de değerlendirilmelidir.

 

Makale önce kaynakları ve 13. yüzyıl Anadolu'sunun koşullarını ele alıyor. Ardından soy, coğrafya, isim ve yükseliş tartışmalarına sırayla geçiyor. Kuruluş tarihi meselesi ayrı bir bölümde ele alınıyor. Sonuç bölümü, bu tartışmalardan bugün savunulabilir bir tablo çıkarmaya çalışıyor. Ekler, tüm iddiaları tek tabloda özetliyor ve bir kronoloji sunuyor.

 

2. Kaynak Sorunu: Ne Biliyoruz, Nasıl Biliyoruz?

Erken Osmanlı tarihinin bilgi temeli, zaman içinde kalınlaşan ama kaynaktan uzaklaştıkça güvenilirliği azalan katmanlardan oluşur. En altta, Osman Bey yaşarken ya da hemen ölümünden sonra üretilmiş az sayıda belge vardır. Onun üstünde 14. yüzyılın ikinci yarısından kalma birkaç erken anlatı bulunur. En üstte ise 15. yüzyılın ortasından itibaren çoğalan ve birbirini kopyalayan Osmanlı kronikleri yer alır. Popüler anlatılardaki bilgilerin büyük çoğunluğu bu en üst katmandan gelir.

2.1. Çağdaş belgeler

Georgios Pachymeres. Osman Bey hakkında yazılmış tek gerçek çağdaş anlatı, Bizanslı tarihçi ve din adamı Georgios Pachymeres'e (1242–y. 1310) aittir. Pachymeres'in Tarih'i 1255–1308 arasını kapsar ve son kitaplarında Bithynia'daki Türk baskısını ayrıntılı biçimde anlatır. Osman burada Grekçe “Atman” biçiminde, diğer Türk önderleri arasında görünür. Pachymeres'in anlatısının merkezinde, Bizans komutanı Muzalon'un yönettiği ordunun İzmit yakınlarındaki Bafeus mevkiinde Atman'a yenilmesi vardır. Halil İnalcık, kronikteki takvim bilgisine dayanarak bu savaşı 27 Temmuz 1302'ye tarihler.

 

Pachymeres üç bakımdan değerlidir. Birincisi, Osman'ın 1300'lerin başında Bizans yönetimini ciddi şekilde endişelendiren bir önder olduğunu kesin olarak gösterir. İkincisi, Osman'ı Kastamonu yöresindeki uç emirleriyle ilişkili bir sınır savaşçısı olarak tasvir eder. Üçüncüsü, Bafeus zaferinden sonra çevre bölgelerden savaşçıların Osman'ın yanına akın ettiğini anlatır. Buna karşılık Pachymeres, Osman'ın soyu, boyu ya da ailesinin Anadolu'ya gelişi hakkında hiçbir şey söylemez. Onun gözünde Atman, sınırdaki pek çok Türk önderinden yalnızca biridir.

 

Vakfiyeler. Orhan Bey dönemine ait iki vakfiye, Osman'ın son yıllarına ışık tutar. Asporça Hatun vakfiyesi (Ramazan 723 / Eylül 1323) Osman'ı hâlâ yaşıyor gösterir. 1324 tarihli Mekece vakfiyesi ise onu ölmüş olarak anar. Bu yüzden Osman'ın ölümü, kroniklerin verdiği 1326 yerine bugün genellikle 1324'e tarihlenir. Mekece vakfiyesi ayrıca unvanlar bakımından önemlidir. Belgede Osman için “Fahreddin” (dinin övüncü), Orhan için “Şücaeddin” (dinin yiğidi) unvanları kullanılır. Bu unvanlar, Orhan'ın daha 1324'te hanedanı dine hizmet diliyle tanımlamak istediğini gösterir (Erdem). Popüler kaynaklarda bu iki unvanın sık sık yer değiştirdiğini belirtmek gerekir.

 

Sikkeler. Nümismat İbrahim Artuk, 1977'de İstanbul Arkeoloji Müzesi koleksiyonunda üzerinde “Osmân bin Ertuğrul” yazan bir sikke tespit etti ve bunu 1980'de yayımladı. Daha sonra Nicholas Lowick koleksiyonunda ikinci bir örnek bulundu. Ardından 700/1300–1301 yılında Yenişehir'de basıldığı ileri sürülen üçüncü bir sikke yayımlandı. Bu sikkeler Osman'ın kendi adına sikke bastırdığını, dolayısıyla bir tür bağımsızlık iddiası taşıdığını gösteren tek maddi kanıttır. Ne var ki okunuşları, tarihlendirmeleri ve bazı örneklerin sahiciliği tartışmalıdır. Örneğin Artuk'un ilk okumasındaki dua ibaresi sonradan düzeltilmiştir. Sikkeler, Osman'ın ömrünün bir noktasında kendi adına para bastırdığını güçlü bir olasılık hâline getirir. Ancak kroniklerdeki “1299'da ilk sikke” anlatısını doğrulamaz.

 

Kitabeler. Bursa'daki Şehadet Camii'ne ait 1337 tarihli kitabe (taş üstüne yazı, yazıt), Orhan'ı “gaziler sultanının oğlu sultan, gazi oğlu gazi” diye anar. Paul Wittek, gaza tezini büyük ölçüde bu kitabeye dayandırmıştır. Heath Lowry ise kitabenin özgün bağlamını ve okunuşunu sorgulayarak onun gaza ideolojisinin kanıtı sayılamayacağını savunmuştur. Tartışma hâlâ sürmektedir. Ancak kitabe sahih kabul edilse bile, Osman'ın değil Orhan'ın dönemine aittir.

 

2.2. Erken anlatılar

İbn Battuta. Faslı seyyah İbn Battuta 1330'ların başında Anadolu'yu dolaştı ve Bursa'da Orhan'ı ziyaret etti. Seyahatnamesinde Orhan'ı “Osmancık'ın oğlu” olarak anar ve onun Türkmen beyleri arasında en zengini, en çok toprağa ve askere sahip olanı olduğunu yazar. Ayrıca Orhan'ın sürekli Bizans'a karşı savaştığını ve kalelerini dolaştığını aktarır. İbn Battuta, Anadolu şehirlerindeki Ahi teşkilatını da canlı biçimde tasvir eder. Bu, Ahilerin 14. yüzyıl Anadolu'sundaki rolü için en güçlü çağdaş kanıttır.

 

el-Ömeri. Memlûk kâtibi İbn Fadlullah el-Ömeri, 1330'larda yazdığı Mesâlikü'l-ebsâr'da Anadolu beyliklerini tek tek sıralar. Bilgilerini Anadolu'yu tanıyan tüccar ve yolculardan edinmiştir. Orhan'ın beyliği burada önemli ama henüz diğerlerinden aşikâr biçimde üstün olmayan bir güç olarak görünür.

 

Ahmedi. Osmanlı kaynakları içinde en erken olanı, şair Ahmedi'nin İskendernâme'sine eklediği manzum hanedan tarihidir (Dâsitân-ı Tevârih-i Mülûk-i Âl-i Osmân). Metin 14. yüzyılın sonu ile 15. yüzyılın başı arasında yazılmıştır. Ahmedi hanedanı gazilik idealiyle tanımlar ve gaziyi “Allah'ın dinini yayan” kişi olarak tarif eder. Ancak Ertuğrul'un atası olarak Gökalp'i anar ve Kayı boyundan hiç söz etmez. Bu sessizlik, aşağıda görüleceği gibi, soy tartışmasının en önemli verilerinden biridir.

 

2.3. Geç gelenek: 15. yüzyıl kronikleri

1402 Ankara Savaşı'nda Yıldırım Bayezid'in Timur'a yenilmesi ve ardından gelen on bir yıllık fetret, Osmanlı hanedanının varlığını tehdit etti. Devlet, II. Murad döneminde yeniden toparlandığında, hanedanın geçmişini anlatan metinlere ihtiyaç doğdu. Öne çıkan metinler şunlardır:

·         Yazıcızâde Ali, Tevârih-i Âl-i Selçuk (y. 1436). II. Murad'a sunulan bu eser, Reşidüddin'in Oğuz destanı malzemesini ve İbn Bibi'nin Selçuklu tarihini Türkçeye aktarır. Kayı'yı Oğuz boylarının başına yerleştirir ve Osmanlı hanedanını bu soya bağlar. Kayı şeceresinin yazılı olarak ortaya çıktığı ilk metin budur.

·         Şükrullah, Behcetü't-tevârih (1450'ler). Hanedanı Oğuz üzerinden daha eski peygamber soylarına bağlayan evrensel bir tarihtir.

·         Enveri, Düstûrnâme (1465) ve Karamâni Mehmed Paşa'nın Arapça tarihi. Fatih döneminin hanedan anlatılarıdır.

·         Âşıkpaşazâde, Tevârih-i Âl-i Osmân (1480'ler). Kuruluş dönemi için en çok başvurulan eserdir. Yazar, Orhan'ın imamı İshak Fakih'in oğlu Yahşi Fakih'in bugün kayıp olan menâkıbnâmesini kullandığını söyler. Bu kayıp metin muhtemelen kuruluşa en yakın Türkçe anlatıydı. Ancak Âşıkpaşazâde tarafsız bir tanık değildir: Baba İlyas'ın torunlarındandır, derviş çevrelerinin sesini taşır ve merkezileşen Fatih dönemi devletine eleştiriler yöneltir.

·         Anonim Tevârih-i Âl-i Osmânlar, Oruç Bey ve Neşri'nin Kitâb-ı Cihannümâ'sı (15. yy sonu). Bu metinler büyük ölçüde ortak kaynaklardan beslenir ve birbirini kopyalar. Neşri, önceki anlatıları derleyip uyumlu bir bütün hâline getiren ve sonraki tarihçiliği en çok etkileyen eserdir.

·         İbn Kemal (Kemalpaşazâde), Tevârih-i Âl-i Osmân (16. yy başı). Kuruluş anlatısını edebi bir üslupla yeniden yazar.

 

Bu kroniklerin ortak özelliği, kuruluştan en az 100–150 yıl sonra yazılmış olmalarıdır. Hepsi de kuruluşu, hanedanın sonraki büyüklüğünü önceden haber veren bir hikâye olarak kurar. Osman'ın Şeyh Edebali'nin evinde gördüğü rüya, göğsünden çıkan ağacın dünyayı gölgelemesi ve Selçuklu sultanının gönderdiği sancak ile tuğ bu tür anlatılardır. Colin Imber, bu anlatıların önemli bir kısmını tarih değil “hanedan miti” olarak okumak gerektiğini savunmuştur.

 

2.4. Yöntem için çıkan ders

Kaynak katmanlarını yan yana koyunca dikkat çekici bir kural ortaya çıkar: Bir anlatı kuruluştan ne kadar uzak bir tarihte yazıldıysa o kadar ayrıntılıdır. Pachymeres Osman'ın soyu hakkında hiçbir şey söylemez. Ahmedi tek bir ata adı verir. Yazıcızâde kuşaklar boyunca uzanan bir Oğuz şeceresi sunar. Neşri ise göç güzergâhını, çadır sayılarını ve kardeşler arasındaki ayrılığı anlatır. Başka bir deyişle, kaynaklardaki ayrıntı zamanla artar; fakat bu artışın ne kadarının korunmuş eski bir hatıradan, ne kadarının sonradan kurulmuş bir anlatıdan geldiğini her bilgi için ayrı ayrı sorgulamak gerekir. Bu yüzden bir ayrıntıyı tarihsel olgu diye sunmadan önce, onun ilk hangi metinde ve hangi siyasi ortamda ortaya çıktığını sormak gerekir.

 

3. Bağlam: 13. Yüzyıl Anadolu'su ve Uçlar

Osmanlı beyliği boşluktan doğmadı. Onu mümkün kılan, 13. yüzyılda Anadolu'nun siyasi ve demografik yapısını altüst eden bir dizi gelişmeydi. Bu gelişmeleri anlamadan hem köken iddialarını hem de yükseliş tezlerini değerlendirmek mümkün değildir.

 

3.1. Moğol baskısı ve Türkmen göçü

1220'lerde Cengiz Han'ın orduları Harezmşahlar Devleti'ni yıktı. Maverâünnehir, Horasan ve İran'daki göçebe ve yarı göçebe topluluklar batıya doğru sürüklendi. Sultan Celaleddin Harezmşah'ın Doğu Anadolu ve Kafkasya'daki macerası, bu hareketin askeri yüzüydü. Celaleddin, 1230'da Erzincan yakınlarındaki Yassıçemen'de Anadolu Selçuklu Sultanı I. Alaeddin Keykubad'a yenildi ve 1231'de öldürüldü. Onun ordusundan kalan ve kaynaklarda “Harezmliler” diye anılan birlikler, bir süre Selçuklu ve Eyyûbi hizmetinde dolaştı. Bu birliklerin önemli bir kısmı Kıpçak ve Kanglı kökenliydi.

 

1243'te Kösedağ'da Moğollara yenilen Anadolu Selçuklu Devleti, İlhanlıların vergi ödeyen bir tâbiine dönüştü. Moğol ordularının Orta Anadolu otlaklarına yerleşmesi, buradaki Türkmen topluluklarını batıya, Bizans sınırına doğru itti. Böylece Selçuklu merkezinin denetiminden uzak, kalabalık ve silahlı bir göçebe nüfus uç bölgelerinde yoğunlaştı. Halil İnalcık'ın yükseliş açıklamasının merkezinde bu demografik baskı vardır.

 

3.2. Babai isyanı ve derviş çevreleri

Moğol istilasından hemen önce, 1239-1240'ta, Baba İlyas-ı Horâsâni ve müridi Baba İshak'ın önderliğinde büyük bir Türkmen ayaklanması patlak verdi. Babai isyanı, Selçuklu yönetiminin Türkmenlere yönelik vergi ve iskan politikalarına, şehirli ve Farsça konuşan saray elitine duyulan tepkinin dışavurumuydu. İsyan kanlı biçimde bastırıldı, ancak Babai çevreleri dağılmadı. Ahmet Yaşar Ocak'ın gösterdiği gibi, isyanın ardından Babai müritlerinin önemli bir bölümü batıdaki uç bölgelerine çekildi. Osmanlı kuruluş anlatılarında sıkça görülen abdal ve derviş figürlerinin önemli bir kısmı bu geleneğin mirassıçısıydı. Âşıkpaşazâde'nin bizzat Baba İlyas'ın soyundan gelmesi, bu bağın kroniklere nasıl yansıdığını da açıklar.

 

Uç bölgelerindeki dini hayat, Konya ve Kayseri medreselerinin sünni ve kitabi İslam anlayışından belirgin biçimde farklıydı. Vefâiyye, Yeseviyye ve Kalenderiyye gibi tasavvuf gelenekleri, kerametlere, velilere ve karizmatik şeyhlere dayanan bir halk dindarlığı üretmişti. Bu, aşağıda ele alınacak “heterodoks erken Osmanlı” tartışmasının arka planıdır.

 

3.3. Bizans'ın Anadolu sınırı

Sınırın öbür tarafında da denge bozulmuştu. 1204'te IV. Haçlı Seferi İstanbul'u ele geçirince, Bizans yönetiminin merkezi İznik'e taşındı. İznik İmparatorluğu yıllarında Bithynia, imparatorluğun kalbiydi ve iyi korunuyordu. Ancak VIII. Mihail Palaiologos 1261'de İstanbul'u geri alınca, devletin ağırlığı yeniden Avrupa'ya kaydı. Pachymeres, imparatorun Anadolu sınırını koruyan ve vergi muafiyeti karşılığında hizmet veren akritai denen sınır muhafızlarının ayrıcalıklarını kaldırdığını ve bunun sınır savunmasını çökerttiğini yazar.

 

1280'ler ve 1290'larda Bizans, Batı'da Anjou tehdidiyle, Balkanlar'da Sırp ve Bulgar sorunlarıyla, içeride ise kilise birliği üzerine derin bir dini kriz ile uğraşıyordu. Ticaret gelirlerinin büyük kısmı Venedik ve Ceneviz'in eline geçmiş, sikke değer kaybetmişti. Bithynia'daki kaleler ve şehirler, merkezden yardım almadan kendi başlarının çaresine bakmak zorunda kaldı. Kroniklerdeki “tekfurlar” bu yerel Bizans komutanları ve ileri gelenleridir. Onların Türkmenlerle hem çatışan hem de iş birliği yapan ilişkisi, bu kendi başına kalmışlığın sonucuydu.

 

3.4. Uç toplumu

Bu koşullar altında Selçuklu-Bizans sınırı, kesin bir çizgiden çok geniş ve geçirgen bir kuşağa dönüştü. Bu kuşakta Türkmen göçebeler, Rum köylüler, dervişler, maceraperest savaşçılar, Müslümanlaşan Bizanslılar ve Hristiyanlaşmış Türkler yan yana yaşıyordu. Cemal Kafadar, bu ortamı “iki dünya arasında” bir sınır toplumu olarak tanımlar. Bu toplumda kimlikler kesin sınırlarla ayrılmamıştı, sadakatler değişebiliyordu. Yayla ve kışlak arasında hareket eden göçebeler ile yerleşik köylüler arasında hem alışveriş hem de yağma ilişkisi vardı.

 

On üçüncü yüzyılın sonunda bu kuşak boyunca pek çok uç beyliği ortaya çıktı. Kastamonu'da Çobanoğulları, Kütahya'da Germiyanoğulları, Balıkesir'de Karesioğulları, Manisa'da Saruhanoğulları, Aydın'da Aydınoğulları ve Menteşe'de Menteşeoğulları bunların başlıcalarıydı. Osman'ın beyliği bunların en küçüklerinden biriydi. Dolayısıyla yükseliş sorusunun asıl içeriği şudur: Hepsi aynı koşullardan doğan bu beylikler arasından neden Osmanlılar ayrıştı? Bu sorunun cevabı soydan değil, konumdan, zamanlamadan ve kurumlardan gelmek zorundadır, çünkü diğer beyliklerin kurucuları da çoğunlukla Oğuz kökenliydi.

 

4. Soy İddiaları I: Kayı Geleneği ve Eleştirisi

Osmanlı hanedanının Oğuzların Kayı boyundan geldiği, Türkiye'de ders kitaplarından televizyon dizilerine kadar neredeyse tartışılmaz bir bilgi gibi dolaşır. Akademik düzeyde ise bu iddia bir asırdan uzun süredir tartışılmaktadır. Tartışmanın konusu, Osmanlıların Türk ya da Oğuz olup olmadığı değildir; bu konuda ciddi bir şüphe yoktur. Tartışılan, belirli bir boya, Kayı'ya mensubiyetin tarihsel bir gerçeklik mi, yoksa sonradan kurulmuş bir şecere mi olduğudur.

 

4.1. Kayı kimdir?

Kayı, Oğuz boy teşkilatının en eski ve itibarlı boylarından biridir. Kâşgarlı Mahmud'un 1070'lerde yazdığı Divânu Lugâti't-Türk, Oğuzları 22 boy olarak sayar ve Kayı'yı (Kayığ) Kınık'tan sonra ikinci sıraya koyar. İlhanlı veziri Reşidüddin'in 14. yüzyıl başında derlediği Oğuz destanı ise 24 boy sayar ve Kayı'yı Oğuz Kaan'ın büyük oğlu Gün Han'ın oğlu olarak başa yerleştirir. Bu ikinci düzenlemede Kayı, Oğuz boyları arasında hükümdarlık hakkı taşıyan boy konumundadır. Osmanlı şeceresinin dayandığı şema budur.

 

Kayı adı Anadolu'da da iz bırakmıştır. Kayı adını taşıyan pek çok köy ve yer adı vardır. Sonraki dönem tahrir defterlerinde Kayı adlı cemaatlere rastlanır. Bu, Anadolu'ya Kayı boyundan toplulukların geldiğini gösterir. Ancak Osman'ın ailesinin bu topluluklardan biri olduğunu kanıtlamaz.

 

4.2. Gelenek: kronikler ne diyor?

Kayı iddiasının yazılı olarak görüldüğü ilk metin, Yazıcızâde Ali'nin y. 1436'da II. Murad'a sunduğu Tevârih-i Âl-i Selçuk'tur. Yazıcızâde, Oğuz destanını aktarırken Oğuzların kurultayında hükümdarlığın Kayı soyuna ait olduğuna dair bir karar ekler ve Osmanlı hanedanını bu soyun meşru varisi olarak sunar. Sonraki kroniklerin büyük kısmı, Âşıkpaşazâde, Neşri ve İbn Kemal başta olmak üzere, bu şecereyi farklı ayrıntılarla tekrarlar.

 

Şecerenin yazıya geçmesiyle aynı dönemde, simgeler de değişti. II. Murad'ın akçelerinde Kayı damgası görülmeye başladı. Kayı damgası toplara ve bazı saray eşyalarına da işlendi. Hanedan içinde Oğuz Han ve Korkut gibi Oğuz destanlarından alınmış adlar kullanılmaya başlandı. Bu, bir hanedanın kendini bilinçli olarak yeniden tanımladığı bir “Oğuz dönümü”ydü.

 

4.3. Gökalp çelişkisi

Kayı geleneğini sorgulayanların en güçlü verisi, en erken Osmanlı kaynağı olan Ahmedi'dir. Ahmedi, Ertuğrul'un atasını Gökalp olarak anar ve Kayı'dan söz etmez. Oğuz destanının şemasında Gök Han, Gün Han'ın kardeşidir. Ahmedi'nin verdiği Gökalp adı, daha sonra yerleşecek Kayı şeceresiyle kolayca bağdaşmaz. Oğuz şemasında Kayı, Gün Han koluna bağlıyken, Gökalp adı Gök Han geleneğini çağrıştırır. Ancak burada dikkatli olmak gerekir: Gökalp'in tarihsel bir kişi adı mı, yoksa belirli bir Oğuz kolunu gösteren soy hatırası mı olduğunu bilmiyoruz. Bu nedenle Ahmedi'nin kaydı Kayı mensubiyetini tek başına çürütmez; fakat 14. yüzyılın sonunda hanedanın bugün bildiğimiz Kayı şeceresinin henüz sabitlenmemiş olduğunu güçlü biçimde düşündürür. Sonraki bazı kroniklerde Gökalp adının şeceredeki atalardan biri olarak korunması, iki farklı geleneğin sonradan birleştirilmeye çalışıldığını düşündürür.

 

Bu çelişkiyi iki şekilde açıklamak mümkündür. Birinci yoruma göre Ahmedi, hanedanın kendi aile hatırasını aktarır; bu hatırada Gökalp bir ata adıdır ve boy aidiyeti henüz önemli sayılmamaktadır. Kayı bağlantısı daha sonra, Gökalp adı korunarak eklenmiştir. İkinci yoruma göre ise Ahmedi de kendi çağının bir meşruiyet kurgusunu yansıtır ve Gökalp tercihi de siyasi bir seçimdir. Her iki yorumda da ortak olan sonuç şudur: 14. yüzyılın sonunda hanedanın soy anlatısı henüz sabitlenmemişti.

 

4.4. Siyasi mitos tezi

Kayı şeceresinin sonradan üretildiği fikrini ilk sistemli biçimde Paul Wittek, 1920'ler ve 1930'lardaki çalışmalarında dile getirdi. Colin Imber, 1987'de yayımladığı “The Ottoman Dynastic Myth” (Osmanlı Hanedan Miti) makalesinde tezi ayrıntılandırdı. Rudi Paul Lindner de erken Osmanlıların boy kimliğinden çok siyasi bir birliktelik olduğunu savundu. Halil İnalcık ise Kayı iddiasını bütünüyle reddetmemekle birlikte, şeceresinin yazıya geçirilişini II. Murad döneminin siyasi ihtiyaçları içinde okudu.

 

Tezin dayanakları şöyle özetlenebilir:

1.       Sessizlik: Pachymeres, vakfiyeler, İbn Battuta, el-Ömeri ve Ahmedi, yani 1430'lardan önceki bütün kaynaklar, hanedanın Kayı olduğundan söz etmez.

2.       Zamanlama: Şecere, hanedanın meşruiyetinin en ağır sınava tabi tutulduğu dönemde ortaya çıkar. Timur'un torunları, özellikle Şahruh, Cengiz soyuyla kurdukları akrabalık ve İlhanlı mirası üzerinden Anadolu hükümdarlarına üstünlük iddia ediyor, onlara hil'at gönderiyordu. Karamanoğulları ve Akkoyunlular gibi rakipler de kendi Oğuz soylarını öne çıkarıyordu. Kayı soyu, bu rekabette Oğuz hiyerarşisinin en üst basamağını sahiplenmenin yoluydu.

3.       İşlev: Şecere, çelişkili bilgileri tek bir meşruiyet çizgisinde birleştirir. Bu, soykütüğü yazma geleneğinin Ortaçağ boyunca sıkça görülen bir özelliğidir. Pek çok hanedan kendini destansı ya da kutsal atalara bağlamıştır.

 

4.5. Gelenekçi cevap

Fuad Köprülü, İsmail Hakkı Uzunçarşılı ve günümüzde Feridun Emecen gibi tarihçiler, Kayı mensubiyetinin sonradan uydurulmuş olmadığını savunur. Köprülü'nün 1943'te Belleten'de yayımladığı “Osmanlı İmparatorluğunun Etnik Menşei Meseleleri” makalesi bu görüşün temel metnidir. Bu görüşe göre:

•         Bir kaynağın sessizliği, bir bilginin yokluğunu kanıtlamaz. Pachymeres ya da İbn Battuta'nın bir Türkmen beyinin boyunu kaydetmesini beklemek için bir neden yoktur.

•         Göçebe Türk toplumlarında boy aidiyeti sözlü olarak kuşaktan kuşağa aktarılırdı. 15. yüzyıl yazarları bu sözlü bilgiyi yazıya geçirmiş olabilir.

•         Eğer Kayı soyu bütünüyle uydurma olsaydı, Anadolu'daki diğer Türkmen topluluklarının ve rakip beyliklerin bunu reddetmesi beklenirdi.

•         Bir bilginin siyasi amaçla vurgulanması, o bilginin uydurma olduğu anlamına gelmez.

 

Emecen'in dile getirdiği ara bir formül bugün çok sayıda tarihçi tarafından paylaşılır. Buna göre Kayı bağlantısının tarihsel bir temeli olabilir, ancak bu bağlantı 15. yüzyılda siyasi nedenlerle bilinçli biçimde büyütülüp yazılı bir şecereye dönüştürülmüştür.

 

4.6. Değerlendirme

Kanıt düzeyleri açısından tablo açıktır. Kayı iddiası geç gelenek düzeyindedir: İlk yazılı kaydı olaylardan y. 150 yıl sonradır ve daha erken bir kaynakla (Ahmedi) çelişir gözükmektedir. Siyasi mitos tezi ise güçlü bir çıkarımdır; zamanlama ve işlev argümanları ikna edicidir. Ancak mitos tezi de Kayı bağlantısının yanlış olduğunu kanıtlamaz; yalnızca bu bağlantıyı kanıtlanmış bir olgu gibi sunmayı olanaksız kılar.

 

Bu makalenin önerisi, üç önermeyi birbirinden ayırmaktır. “Osmanlı hanedanı Oğuz-Türkmen kökenliydi” önermesi; hanedan ve yakın çevresinde görülen adlar, içinde ortaya çıktığı Türkmen siyasi ve toplumsal çevresi ve erken kaynakların genel tablosu bakımından mevcut açıklamalar içinde en güçlü olanıdır. Buna karşılık “Osmanlı hanedanı Kayı boyundandı” önermesi mümkün olmakla birlikte mevcut kaynaklarla kanıtlanamaz. “Osmanlı hanedanı Oğuz Kaan'ın büyük oğlu Gün Han'ın soyundandır” önermesi ise tarihsel bir iddia değil, bir meşruiyet anlatısıdır. Popüler tartışmada bu üç önerme genellikle tek bir paket hâlinde savunulur ya da reddedilir.

 

5. Soy İddiaları II: Alternatif Köken Tezleri

Kayı geleneğinin dışında, Osmanlı hanedanına farklı kökenler atfeden çok sayıda iddia vardır. Bunların bir kısmı ciddi akademik tartışmanın ürünüdür ve zamanında çürütülmüştür. Bir kısmı gerçek bir tarihsel veriyi yanlış yorumlar. Bir kısmı ise kanıttan çok ideolojik bir ihtiyaca dayanır. Aşağıda bu iddialar kanıt değerlerine göre ele alınıyor.

 

5.1. Harezm bağlantısı ve Mahan

Kroniklerin büyük kısmı, Osmanlıların atalarının Horasan'da Merv yakınlarındaki Mahan bölgesinden geldiğini ve Moğol istilası önünden kaçarak Anadolu'ya girdiğini söyler. Bazı anlatılar bu göçü Celaleddin Harezmşah'ın batıya çekilişiyle ilişkilendirir. Bu iddia Kayı geleneğiyle çelişmez, onu coğrafi bir hikâyeyle tamamlar. Kanıt düzeyi yine geç gelenektir. Ancak 1220'ler ve 1230'lardaki büyük göç dalgasının tarihsel gerçekliği, bu anlatıyı inandırıcı kılar. Göç güzergâhı 6. bölümde ayrıntılı olarak ele alınacaktır.

Harezm bağlantısının popüler bir türevi, Osmanlıları Kayır Han adlı bir Harezmli komutana bağlar. Bu iddianın temelinde isim benzerliği vardır: “Kayır” ile “Kayı” birbirine benzer. Ancak kaynaklarda bu adı taşıyan iki ayrı kişi görülür ve ikisi de Osmanlılarla ilişkilendirilemez. Birincisi, Harezmşahların Otrar valisi İnalçık Kayır Han'dır. 1218'de Moğol tüccarlarını öldürterek Cengiz Han'ın batı seferine gerekçe oluşturmuş, 1220'de Moğollarca idam edilmiştir. İkincisi, İbn Bibi'nin andığı ve Celaleddin'in ölümünden sonra Selçuklu hizmetine giren Harezmli emirlerden biridir. Bu emir, 1230'ların ikinci yarısında II. Gıyaseddin Keyhüsrev tarafından hapsedilmiştir. Hiçbir kaynak bu iki kişiden birini Ertuğrul'un ailesine bağlamaz. Üstelik “Kayır Han” bir boy adı değil, Harezm ordusunda kullanılan bir unvan-ad biçimidir. Bu bağlantı, isim benzerliğinden kurulmuş bir spekülasyondur.

 

5.2. Kıpçak kökeni

Popüler yazında zaman zaman dile getirilen bir iddiaya göre Osman'ın ailesi Oğuz değil Kıpçaktı. Argüman şöyle kurulur: Aile 1220'lerde Harezmşahların idaresindeki Horasan'dan gelmiştir. Harezmşahlar Kıpçaktır. Oğuzlar ise Anadolu'ya 1071'den sonra gelmiştir. Öyleyse 1220'lerde gelen topluluk muhtemelen Kıpçaktır.

 

Bu argümanın ikinci önermesi yanlıştır. Harezmşah hanedanı (Anûştegin soyu) Kıpçak değildi; kurucusu bir Selçuklu gulâmıydı ve bazı kaynaklar onu Oğuz kökenli gösterir. Kıpçak ve Kanglı olan, hanedanın ordusunun önemli bir kısmı ve Sultan Tekiş'in eşi Terken Hatun başta olmak üzere bazı hanedan kadınlarıydı. Üçüncü önerme de eksiktir: Oğuz göçü 1071 ile bitmedi; Horasan ve Maverâünnehir'deki Oğuz ve Türkmen toplulukları 12. ve 13. yüzyıllarda da batıya göçmeye devam etti. Dolayısıyla 1220'lerde Horasan'dan gelmek, Kıpçak olmanın kanıtı değildir.

 

En önemlisi, Kıpçak iddiasını destekleyen hiçbir kaynak yoktur. Osmanlı Türkçesi, en erken metinlerinden itibaren açıkça bir Oğuz lehçesidir. Hanedan üyelerinin Türkçe adları (Ertuğrul, Gündüz, Savcı, Dündar, Orhan) Oğuz ad verme geleneğine uyar. Yassıçemen'de Harezmşah tarafında değil Selçuklu tarafında savaştıklarına dair anlatı da, ki bu anlatının kendisi de sonradır, bir Kıpçak bağlantısını desteklemez. Kıpçak iddiası spekülasyon düzeyindedir.

 

5.3. Çepni tezi

Özellikle internet yazılarında dolaşan bir iddiaya göre Osmanlı hanedanı Kayı değil, Çepni boyundandır. İddianın dayanağı, 4.3'te ele alınan Ahmedi kaydıdır. Oğuz destanının şemasında Gök Han'ın dört oğlu vardır: Bayındır, Peçenek, Çavuldur ve Çepni. Ahmedi'deki Gökalp, Gök Han ile özdeşleştirilir ve hanedan bu dört boydan Çepni'ye bağlanır. Bazı yazarlar bunu, 13. yüzyılda Çepnilerin Sinop ve Kastamonu yöresinde bulunmasıyla ve Ertuğrul ile Osman'ın Çobanoğulları uç yapısıyla ilişkisiyle desteklemeye çalışır.

 

Bu akıl yürütmenin her halkası zayıftır. Birincisi, Gökalp'in Gök Han'ı gösteren bir soy hatırası mı, yoksa sıradan bir kişi adı mı olduğunu bilmiyoruz. İkincisi, Gökalp'i Gök Han kabul etsek bile, dört boy arasından neden Çepni'nin seçildiği açıklanmaz; Bayındır veya Peçenek de aynı ölçüde mümkündür. Üçüncüsü, Çepnilerin Karadeniz kıyısında bulunması, Söğüt'teki bir ailenin Çepni olduğunu göstermez. Çepni tezi, Kayı şeceresinin zayıf noktasını doğru tespit eder, ancak onun yerine konacak bir kanıt sunmaz. Kanıt düzeyi spekülasyondur.

 

5.4. Peçenek, Uz ve Bizans'ın Türk paralı askerleri

Bir başka iddia, Osmanlıların Anadolu'ya Selçuklularla değil Bizans üzerinden geldiğini ileri sürer. 11. yüzyılda Karadeniz'in kuzeyindeki Peçenek, Uz ve Kıpçak (Kuman) topluluklarının bir kısmı Bizans hizmetine girmiş ve Anadolu'da da kullanılmıştır. 1071 Malazgirt Savaşı'nda Romanos Diogenes'in ordusundaki Uz ve Peçenek birliklerinin bir kısmının Selçuklu tarafına geçtiği, çağdaş kaynaklarda kayıtlıdır. İddiaya göre bu topluluklara Bithynia'da topraklar verilmiş, Osmanlılar da onların torunlarından çıkmıştır.

 

Bu iddianın tarihsel bir çekirdeği vardır: Bizans gerçekten Türk kökenli paralı askerler kullanmıştır ve bunların bir kısmı Anadolu'da yerleşmiş olabilir. Ancak iddianın geri kalanı kanıtsızdır. Alparslan'ın Malazgirt'ten sonra bu topluluklara Bursa, Bilecik veya Eskişehir'de yurt verdiğine dair bir kaynak yoktur; üstelik bu bölgeler 1071'de Selçuklu denetiminde değildi. Osman'ın ailesini bu topluluklara bağlayan tek bir kayıt da bulunmaz. Bu iddia da spekülasyon düzeyindedir.

 

5.5. Bizans soyu: Gibbons tezi

Amerikalı tarihçi Herbert Adams Gibbons, 1916'da yayımladığı The Foundation of the Ottoman Empire (Osmanlı İmparatorluğu'nun Kuruluşu) adlı kitabında, erken Osmanlıların küçük ve pagan bir Türk topluluğu olduğunu ileri sürdü. Gibbons'a göre bu topluluk Bithynia'da İslam'a geçti ve Müslümanlaşan yerli Rumlarla kaynaşarak yeni bir “Osmanlı ırkı” oluşturdu. Devletin başarısı, Türk unsurundan çok bu Rum unsurunun yönetim yeteneğinden kaynaklanıyordu. Gibbons'ın dayanakları, erken Osmanlı elitinde Köse Mihal gibi mühtedilerin bulunması, tekfurlarla kurulan yakın ilişkiler ve Osmanlıların Bizans kurumlarını hızla benimsemesiydi.

 

Gibbons'ın yaklaşımı, 20. yüzyıl başındaki tarih yazımında yaygın olan ırk ve medeniyet hiyerarşisi anlayışından belirgin biçimde etkilenmişti. Osmanlı devlet kurma başarısını açıklarken göçebe Türkmen unsurunun kapasitesini küçümsemesi, buna karşılık yerleşik Bizans-Rum unsuruna belirleyici bir rol vermesi bu bakışın izlerini taşır. Friedrich Giese 1920'lerde, Fuad Köprülü ise 1930'larda bu teze kapsamlı cevaplar verdi. Köprülü, Osmanlı kurumlarının önemli bir bölümünün Anadolu Selçuklu ve İlhanlı dünyası içinde açıklanabileceğini, beyliğin insan kaynağının da Anadolu'daki Türkmen nüfusuyla yakından bağlantılı olduğunu gösterdi. Gibbons'ın hanedanın veya Osmanlı çekirdeğinin esasen Rum kökenli olduğu yönündeki keskin tezi bugün yaygın kabul görmez.

 

Yine de Gibbons'ın dikkat çektiği olgu, yani erken Osmanlı yapısındaki Hristiyan ve mühtedi (yeni müslüman) unsurun varlığı, gerçektir. Mihaloğullarının Harmankaya tekfuru Köse Mihal'den geldiği kabul edilir. Evrenosoğullarının kökeni tartışmalıdır. Dimitri Kitsikis'in “Türk-Yunan İmparatorluğu” kavramı ve Heath Lowry'nin çalışmaları, bu unsuru ırkçı varsayımlardan arındırılmış biçimde yeniden tartışmaya açmıştır. Ancak mühtedilerin beyliğe katılması başka, hanedanın kendisinin Bizans kökenli olması başkadır. İkincisi için hiçbir kanıt yoktur.

 

5.6. Komnenos soyu

Gibbons'tan çok daha eski olan bir başka iddia, Osmanlı hanedanını Bizans'ın Komnenos ailesine bağlar. İddianın çıkış noktası tarihsel bir kişidir. İmparator I. Aleksios Komnenos'un torunu İoannis Komnenos, 1139-1140'taki Niksar kuşatması sırasında Selçuklu tarafına geçti. Müslüman oldu ve Sultan I. Mesud'un kızıyla evlendi. Türk kaynaklarında “Çelebi” (Grekçe Tzelepes) lakabıyla anılır. Sonraki bir gelenek, Süleyman Şah'ın bu İoannis'in oğlu olduğunu, dolayısıyla Ertuğrul ile Osman'ın Komnenos soyundan geldiğini ileri sürdü.

 

Bu gelenek ilk kez 16. yüzyılda, Bizans kökenli yazar Theodore Spandounes'un eserinde ve Pseudo-Sphrantzes olarak bilinen metinde görülür. Bazı araştırmacılar anlatının Fatih'in sarayında, Bizans kökenli mühtedi devlet adamları arasında doğduğunu düşünür. Bu devlet adamları kendi konumları için tarihsel bir emsal arıyordu. İddianın kronolojik bir sorunu da vardır: 1140'larda doğmuş bir kişinin torunu olarak Ertuğrul'un 1280'lere kadar yaşamış olması çok zordur. Modern tarihçiler bu soy kütüğünü genel olarak kurgu kabul eder. Bununla birlikte, Osmanlı soyunun Bizans ve Batı çevrelerinde nasıl algılandığını gösteren ilginç bir örnektir. Kanıt düzeyi geç gelenektir, hükmü ise kurgudur.

 

5.7. Moğol “Kay” kabilesi: Markwart tezi

Alman şarkçı Josef Markwart, 1914'te Kıpçaklar (Kumanlar) üzerine yazdığı çalışmada, Kâşgarlı'nın Kay adlı bir kavimden söz etmesinden hareketle, Kayı'ların ve dolayısıyla Osmanlıların Moğol kökenli olabileceğini ileri sürdü. Köprülü, Kâşgarlı'nın metninde Oğuz boyu olarak geçen Kayığ ile ayrı bir kavim olarak geçen Kay'ın farklı topluluklar olduğunu göstererek bu iddiayı reddetti. Markwart tezi de çürütülmüş kabul edilir.

 

5.8. Hazar veya Yahudi kökeni

Son on yıllarda bazı popüler yazarlar, özellikle Yalçın Küçük, Osmanlı hanedanının Yahudiliği benimsemiş Hazar Türklerinden geldiğini ileri sürmüştür. İddianın dayanakları, Pachymeres'teki “Atman” biçiminin İbrani bir isimden bozma olduğu yorumu, tekfurlarla kurulan yakın ilişkiler ve bazı saray törenlerinin yorumlanmasıdır.

 

Bu iddia hiçbir kaynak dayanağına sahip değildir. “Atman” ya da “Otman” biçiminde bir İbrani ad bilinmemektedir. Bu biçimler, 7. bölümde görüleceği gibi, Arapça Osman (Usmân) adının Türkçe ve Grekçe söylenişleriyle kolayca açıklanır. Hazar Kağanlığı 10. yüzyılda yıkılmıştı ve 13. yüzyıl Anadolu'sunda Yahudi bir Türk topluluğunun varlığına dair hiçbir kayıt yoktur. Bu tür iddialar, tarihsel bir soruya verilmiş cevaplardan çok, günümüz siyasetinin gizli güçler ve kimlik üzerine kurduğu anlatıların geçmişe yansıtılmasıdır.

 

Bu tür iddiaların makalede yer almasının nedeni, güçlü tarihsel dayanaklara sahip olmaları değil, popüler tartışmalarda zaman zaman karşımıza çıkmalarıdır. Osman ailesini Hazar veya Yahudi bir topluluğa bağlayan doğrudan ya da dolaylı bir tarihsel kaynak gösterilememektedir. Bu nedenle iddia, bu makalede kullanılan sınıflandırmada spekülasyon düzeyindedir.

 

5.9. Heterojen konfederasyon: boy değil bir birlik

Bu tartışmaların tamamından farklı bir soru soran bir yaklaşım da vardır. Rudi Paul Lindner, Cemal Kafadar ve Heath Lowry, soy sorusunun kendisinin kısmen yanıltıcı olduğunu ileri sürer. Lindner'a göre göçebe toplumlarda “boy” ya da “aşiret”, kan bağından çok siyasi bir birliktelikti. Başarılı bir önderin çevresinde toplanan farklı kökenli gruplar, zamanla ortak bir ata ve ortak bir ad benimserdi. “Osmanlı” adının kendisi, bir boy adı değil, bir önderin adından türetilmiş siyasi bir kimliktir: Osman'ın adamları.

 

Bu yaklaşıma göre erken Osmanlı topluluğu; Osman'ın ailesi ve yakın çevresinden, ona katılan Türkmen gruplarından, Çobanoğulları gibi başka beyliklerden gelen gazilerden, dervişlerden ve Bizans tarafından katılan mühtedilerden oluşan heterojen bir birlikti. Hanedanın kendisinin Oğuz kökenli olması, bu birliğin bir boy olduğu anlamına gelmez. Bu yaklaşım, çağdaş kaynakların tablosuyla en uyumlu olanıdır ve bugün akademik tartışmanın genel çerçevesini oluşturur. Ancak ailenin kendi kökeni sorusunu cevaplamaz, yalnızca bu sorunun önemini azaltır.

 

6. Coğrafya: Mahan'dan Söğüt'e

Osmanlı kroniklerinin anlattığı göç hikâyesi, Türk tarih bilincinin en tanıdık anlatılarından biridir. Horasan'dan yola çıkan bir aşiret, Fırat'ta boğulan bir bey, birkaç yüz çadırla batıya yürüyen bir oğul ve tanımadığı iki ordudan zayıf olanının yardımına koşan bir yiğit. Bu bölüm, anlatının hangi parçalarının belgeyle desteklendiğini, hangilerinin menkıbe olduğunu ayırmaya çalışır.

 

6.1. Kroniklerdeki güzergâh

Neşri ve onu izleyen kroniklerde anlatı kabaca şöyledir: Kayı boyundan Süleyman Şah, Moğol istilası üzerine Mahan'dan ayrılır ve Ahlat çevresine gelir. Bir süre sonra geri dönmek ister, ancak Halep yakınlarındaki Caber Kalesi önünde Fırat'ı geçerken boğulur. Oğullarından Süngur Tekin ve Gündoğdu doğuya döner. Ertuğrul ve Dündar ise az sayıda çadırla batıya yönelir. Ertuğrul, Selçuklu Sultanı I. Alaeddin Keykubad'a hizmet sunar ve önce Ankara yakınlarındaki Karacadağ'ı, ardından Söğüt'ü kışlak, Domaniç'i yaylak olarak alır.

 

Âşıkpaşazâde'nin anlatısı bu hikâyeden önemli bir noktada ayrılır: Onda Ertuğrul'un babası Süleyman Şah değil, Gündüz Alp'tir. Pek çok modern tarihçi bu ikinci ismi daha güvenilir kabul eder. Bunun nedeni, Osman'a atfedilen sikkelerden birinde Gündüz Alp adının okunduğunun ileri sürülmesi ve Süleyman Şah anlatısının kaynak bakımından çok sorunlu olmasıdır.

 

6.2. Süleyman Şah ve Caber sorunu

Süleyman Şah anlatısının tarihsel dayanağı zayıftır. Pek çok tarihçi, bu figürün Anadolu Selçuklu Devleti'nin kurucusu Kutalmışoğlu Süleyman Şah (ö. 1086) ile karıştırıldığını ya da onun hatırasından esinlenerek üretildiğini düşünür. Caber'deki türbe de muhtemelen Osmanlıların atasına değil, bu geleneğin sonradan tanımladığı bir mekâna aittir. Buna rağmen türbe, modern Türk devlet bilinci için önemli bir simgeye dönüştü. 1921 Ankara Antlaşması ile Türk toprağı sayıldı; 1973'te Esad Barajı gölü nedeniyle, 2015'te ise Suriye iç savaşı nedeniyle taşındı. Türbenin sonraki tarihi, bir menkıbenin nasıl bir devlet simgesine dönüşebileceğinin çarpıcı bir örneğidir. Ancak bu tarih, menkıbenin kendisini doğrulamaz.

 

Kimi yazarlar, Süleyman Şah'ı Osman'ın dedesi sanarak göç güzergâhına Halep çevresini de ekler. Bu, bir hatanın başka bir hatayı doğurmasının tipik bir örneğidir.

 

6.3. Yassıçemen hikâyesi

Popüler anlatılarda Ertuğrul'un tanımadığı iki ordudan zayıf olanına yardım ettiği, bunun da Selçuklu ordusu olduğu anlatılır. Bu savaş genellikle 1230 Yassıçemen Savaşı olarak tanımlanır. Hikâyenin temel motifi, yani yolda karşılaşılan bir savaşta zayıf tarafa yardım etmek, Türk ve İslam kahramanlık anlatılarında sık rastlanan bir motiftir. Savaşın Yassıçemen'le eşleştirilmesi ise büyük ölçüde sonradır. Hikâye, Ertuğrul'un Selçuklu hizmetine girişini kahramanca bir sahneyle açıklamak için kurulmuş bir geç gelenek ürünüdür.

 

6.4. Karacadağ, Söğüt ve Domaniç

Göç anlatısının son halkası, yani ailenin Söğüt ve Domaniç çevresine yerleşmesi, çok daha sağlam bir zemine dayanır. Osmanlı hanedanının Söğüt'le bağı, ilk dönemden itibaren hiç kesilmemiştir. Ertuğrul'un türbesi burada bulunur. Beyliğin ilk genişleme alanı, yani Bilecik, İnegöl, Yarhisar, Yenişehir ve İznik çevresi de bu çekirdeğin çevresinde yer alır. Pachymeres'in anlattığı 1300'ler başındaki olaylar da aynı coğrafyada geçer.

 

Buna karşılık, Sultan I. Alaeddin Keykubad'ın bizzat Ertuğrul'a toprak verdiği, onu hil'atle ödüllendirdiği ve ona tuğ ile sancak gönderdiği anlatılar, Halil İnalcık ve Feridun Emecen gibi tarihçilerce sonraki dönemin meşruiyet kurguları olarak değerlendirilir. Alaeddin Keykubad'ın bu anlatılarda seçilmesi tesadüf değildir: O, Selçuklu Devleti'nin en parlak dönemini temsil eder. Selçuklu sultanının yetki devri motifi, Osmanlı hanedanının Selçuklu mirasının meşru varisi olduğu iddiasını destekler.

 

Ailenin Söğüt'e geliş tarihi de belirsizdir. Kronikler bunu 1230'lara yerleştirir. Ancak Ertuğrul'un 1280 civarında öldüğü kabul edilirse, bu tarih onun yaşam süresi bakımından oldukça erkendir. Güvenle söylenebilecek olan, ailenin 13. yüzyılın ikinci yarısında, muhtemelen Kösedağ sonrasının batıya yönelen Türkmen hareketi içinde, Söğüt çevresinde bulunduğudur.

 

6.5. Çobanoğulları bağlantısı

Göç anlatısının kroniklerde neredeyse hiç yer almayan ama çağdaş kaynakla desteklenen bir boyutu vardır: Kastamonu merkezli Çobanoğulları ile ilişki. Çobanoğulları, Hüsameddin Çoban tarafından kurulmuş, 13. yüzyılın sonunda Selçuklu-Bizans sınırının kuzey kesimini denetleyen güçlü bir uç beyliğiydi. Pachymeres'in anlatısı ve İnalcık'ın onu okuma biçimi, Osman'ın başlangıçta bu Kastamonu uç emirlerinin çevresinde hareket eden bir sınır savaşçısı olduğunu düşündürür. İnalcık'a göre Çobanoğulları Bizans'la uzlaşıp gazayı bırakınca, bu sınır kesimindeki savaşçılar yeni bir önder arayışına girdi ve bu önder Osman oldu.

 

Bu yorum önemlidir, çünkü Osmanlı kroniklerinin anlattığı, Selçuklu sultanından doğrudan yetki alan bağımsız aşiret önderi imajından farklı bir ihtimali gündeme getirir. İnalcık'ın okuması doğruysa Osman, başlangıçta daha geniş Kastamonu uç yapılanması içinde hareket eden yerel bir savaşçı önder olarak yükselmiş olabilir. Kroniklerin bu bağlantıdan neredeyse hiç söz etmemesi de dikkat çekicidir. Bunun 15. yüzyılda kurulan hanedan meşruiyetiyle ilgisi olması mümkündür; ancak kronik yazarlarının bu bilgiyi bilinçli biçimde gizlediğini gösterecek doğrudan bir kanıtımız yoktur. Çobanoğulları bağlantısının ayrıntıları tartışmalıdır ve Pachymeres'teki bazı isimlerin kime karşılık geldiği kesin değildir. Yine de bu bağlantı, göç anlatısının belge düzeyine en yakın parçasıdır.

 

6.6. Erken göç tezi

Kroniklerin anlattığı 13. yüzyıl göçüne karşı, ailenin Anadolu'ya çok daha önce, 11. yüzyılda Selçuklularla birlikte geldiğini savunan bir görüş de vardır. Bu görüşün dayanakları dolaylıdır. Kayı adlı toplulukların Anadolu'ya erken dönemde geldiği, yer adlarından ve Selçuklu dönemi kayıtlarından anlaşılır. Ayrıca Kastamonu uç beyi Hüsameddin Çoban'ın, Kutalmışoğlu Süleyman Şah'ın emirlerinden Kara Tegin'in soyundan ve Kayı boyundan geldiği rivayet edilir. Osman'ın Çobanoğulları uç yapısıyla ilişkisi de hesaba katılınca, ailenin bu erken Kayı gruplarından biri olabileceği düşünülür.

 

Bu tez, kroniklerdeki Mahan-Ahlat-Karacadağ anlatısının geç ve menkıbevi niteliğini dikkate aldığı için bütünüyle göz ardı edilmemelidir. Ancak ailenin kendisini 11. yüzyıla bağlayan hiçbir kayıt yoktur. Hüsameddin Çoban'ın soyuna dair bilgi de bir rivayettir. Erken göç tezi, en fazla 13. yüzyıl göç anlatısına bir alternatif olarak mümkündür. Kanıt düzeyi çıkarımdır.

 

6.7. Karakeçili geleneği

Bugün Şanlıurfa (Siverek, Ceylanpınar), Kırıkkale ve Batı Anadolu'nun çeşitli yerlerinde yaşayan Karakeçili aşireti, Ertuğrul Gazi'nin kendi aşiretlerinden olduğunu anlatır. Bu sözlü geleneğe göre aşiretin bir kolu Ertuğrul ile birlikte batıya gitmiş, diğer kolları Ankara ve Urfa yöresinde kalmıştır. Aşiretin adına dair anlatılardan biri de doğrudan Ertuğrul ile ilişkilidir: Karacahisar kuşatmasında keçilerin boynuzlarına ışık bağlanarak düşmanın yanıltıldığı söylenir.

 

Geleneğin Osmanlı döneminde resmî bir karşılık bulduğu bilinmektedir. II. Abdülhamid, Karakeçilileri “akrabalarım” diye anmıştır. Abdülhamid dönemi, Söğüt'te Ertuğrul Gazi anmalarının canlandırıldığı ve kuruluş hatırasının yeniden öne çıkarıldığı bir dönemdir. Ancak bu ilgi, geleneğin tarihsel doğruluğunu değil, 19. yüzyıl sonunda hanedanın kendi Türkmen köklerine yönelik yeni ilgisini gösterir. Karakeçili geleneği değerli bir yerel hafıza kaydıdır. Ancak 13. yüzyıla dair doğrudan bir kanıt sunmaz. Kanıt düzeyi geç gelenektir.

 

7. Ad Meselesi: Osman, Atman, Otman

Osmanlı kökenleri üzerine tartışmaların küçük ama inatçı bir parçası, kurucunun adıyla ilgilidir. Pachymeres, Osman'ı Grekçe “Atman” (Ατμάν) biçiminde yazar. Batı dillerindeki “Ottoman” sözcüğü de “Osman”dan çok “Otman”a benzeyen bir biçimden türemiştir. Bu durum, kurucunun asıl adının Arapça kökenli “Osman” olmadığı, sonradan İslamlaştırıldığı yolunda çeşitli yorumlara yol açmıştır.

 

7.1. Ataman tezi

Bu yorumların en yaygınına göre kurucunun asıl adı Türkçe “Ataman” ya da “Otman”dır. “Ataman” sözcüğü Türk dillerinde “önder, başbuğ” anlamında kullanılmıştır ve Kazak atamanlarının unvanında yaşamaya devam eder. Bu görüşe göre Osman'ın ailesindeki diğer adlar, yani Ertuğrul, Gündüz, Savcı, Dündar ve Orhan, öz Türkçedir ve Arapça bir ad bu dizinin içinde aykırı durmaktadır. Devlet İslamlaştıkça, ses benzerliği nedeniyle “Ataman”, üçüncü halife Hz. Osman'ın adına dönüştürülmüştür.

 

Bu tezin kaynağı olarak bazen Macar Bizantinolog Gyula Moravcsik gösterilir. Moravcsik, Byzantinoturcica adlı büyük eserinde Bizans kaynaklarındaki Türkçe adların Grekçe biçimlerini kaydetmiştir. Ancak Grekçe bir biçimi kaydetmek, o biçimin asıl ad olduğunu iddia etmek anlamına gelmez. Ataman tezinin dayandığı asıl veri, Grekçe ve Latince yazımlarla Türkçe adların oluşturduğu genel izlenimdir.

 

7.2. Karşı kanıt: Arap harfli belgeler

Ataman tezinin karşısında üç güçlü veri vardır.

 

Birincisi, Osman'ın adını geçiren bütün Arap harfli çağdaş ya da çağdaşa yakın belgeler bu adı “Usmân” biçiminde yazar. 1324 Mekece vakfiyesi, ona atfedilen sikkeler ve İbn Battuta'nın “Osmancık” kaydı bunların başında gelir. Bu belgelerin hiçbirinde “Ataman” biçimi geçmez.

 

İkincisi, Arapça Usmân adının Grekçeye “Atman” olarak geçmesi dilbilimsel olarak kolayca açıklanır. Bir özel adın başka bir dilin ses ve alfabe sistemine aktarılırken değişmesi olağandışı değildir. Ortaçağ kaynaklarında aynı Türkçe veya İslami adın Grekçe, Latince, Arapça ve Farsça metinlerde farklı biçimlerde yazıldığı çok sayıda örnek vardır. Bu nedenle Pachymeres'in “Atman” biçimi, tek başına kurucunun gerçek adının Atman veya Ataman olduğunu göstermez. “Otman”, “Othman” ve Batı dillerindeki “Ottoman” biçimleri de Osman/Usmân adının farklı dil ortamlarındaki aktarım biçimleri olarak açıklanabilir.

 

Üçüncüsü, ailede Türkçe ve Arapça adların bir arada bulunması olağandışı değildir. Müslüman Türk topluluklarında, özellikle 13. ve 14. yüzyıllarda, aynı aile içinde hem Türkçe hem de İslami adlar kullanılıyordu. Osman'ın kardeşlerinin Türkçe adlar taşıması, onun da Türkçe bir ad taşıması gerektiğini göstermez. Orhan'ın oğulları arasında Süleyman, Murad ve İbrahim gibi İslami adların görülmesi de bu karışık adlandırma geleneğinin devam ettiğini gösterir.

 

7.3. “Osmancık” ve diğer lakaplar

İbn Battuta'nın Orhan'ı “Osmancık'ın oğlu” olarak anması, özel bir ilgiyi hak eder. “-cık” eki küçültme ya da sevgi bildirir. Bu lakap, Osman'ın çağdaşları arasında yaygın olarak böyle anıldığını gösterebilir. Bazı yorumcular bu lakapta, Osman'ın Germiyanoğulları veya Çobanoğulları gibi büyük beyler yanında küçük bir bey olarak görüldüğü bir dönemin izini görür. Bu yorum mantıklıdır, ancak kanıtlanamaz. “Osmancık” adı, Osmanlı geleneğinde de Osman'ın gençliğine ait bir ad olarak korunmuştur.

 

“Osman Gazi” unvanı ise büyük ölçüde 15. yüzyıl kroniklerinin ürünüdür. Çağdaş belgeler Osman için “bey” ya da “emir” gibi unvanları ve 1324 vakfiyesindeki “Fahreddin” lakabını kullanır. “Kara Osman” gibi sıfatlar da geç anlatılarda görülür.

 

7.4. Değerlendirme

Kurucunun adının Osman olduğu, Arap harfli çağdaş belgelerle belge düzeyinde desteklenir. “Atman” ve “Otman” biçimleri bu adın farklı dillerdeki söylenişleridir. Asıl adın “Ataman” olduğu tezi spekülasyon düzeyindedir. Bu tezin üzerine kurulan Hazar ya da Yahudi kökeni iddiaları ise bir spekülasyonun üzerine kurulan ikinci bir spekülasyondur.

 

8. Yükseliş Tezleri: Gibbons'tan Lowry'ye

Osmanlı beyliğinin neden başarılı olduğu sorusu, soy sorusundan çok daha zengin bir literatür üretmiştir. Bunun nedeni basittir: Soy sorusu kaynak yetersizliği yüzünden kısır bir döngüye girerken, yükseliş sorusu Osmanlı toplumu, ideolojisi ve kurumları hakkında daha geniş tartışmalara kapı açar. Bu bölüm, başlıca tezleri tarihsel sırayla ele alır, çünkü her tez bir öncekine verilmiş bir cevaptır.

 

8.1. Gibbons (1916): Rum yönetim yeteneği

Gibbons tezinin soy boyutu 5. bölümde ele alındı. Yükseliş açısından Gibbons'ın iddiası, Osmanlı başarısının Müslümanlaşan Rumların Bizans'ın yönetim deneyimini yeni devlete taşımasından kaynaklandığıydı. Gibbons'ın Osmanlı başarısını esas olarak Rum unsurunun yönetim yeteneğiyle açıklayan keskin tezi sonraki araştırmalarda büyük ölçüde kabul görmedi; buna rağmen çalışmasının iki kalıcı etkisi oldu. Birincisi, Osmanlı kuruluşunu Bizans bağlamında düşünme ihtiyacını gündeme getirdi. İkincisi, Türk tarihçiliğinde Osmanlı'nın Türk ve İslam kökenlerini savunan güçlü bir karşı literatürü tetikledi.

 

8.2. Köprülü (1935): Türkmen sentezi

Fuad Köprülü, 1934'te Sorbonne'da verdiği derslere dayanan Les origines de l'Empire Ottoman (1935; Türkçesi Osmanlı Devleti'nin Kuruluşu, 1959) adlı eseriyle Gibbons'a kapsamlı bir cevap verdi. Köprülü'ye göre Osmanlı beyliği, 13. yüzyıl Anadolu Türk toplumunun doğal bir ürünüydü. Moğol baskısıyla batıya yığılan Türkmen nüfusu, beyliğin insan ve asker kaynağını oluşturdu. Selçuklu ve İlhanlı kurumları, beyliğin idari modelini sağladı. Ahiler, dervişler ve alpler, toplumsal örgütlenmeyi ve ideolojik motivasyonu sağladı. Bizans sınırının zayıflığı ise genişleme için uygun bir alan sundu.

 

Köprülü'nün yaklaşımı çok nedenliydi ve toplumsal tarih açısından kendi döneminin çok ötesindeydi. Ancak onun da bir ideolojik boyutu vardı: Osmanlı'yı Türk milli tarihinin bir halkası olarak konumlandırmak. Bu, Gibbons'ın ırkçı varsayımlarına verilmiş anlaşılır bir cevaptı, ancak erken Osmanlı toplumunun Hristiyan ve mühtedi unsurlarını geri planda bıraktı.

 

8.3. Wittek (1938): Gaza tezi

Avusturyalı şarkçı Paul Wittek, 1937'de Londra'da verdiği ve ertesi yıl The Rise of the Ottoman Empire (Osmanlı İmparatorluğu'nun Doğuşu) adıyla yayımlanan derslerde, Osmanlı yükselişinin temel dinamiğinin gaza, yani İslam adına gayrimüslimlere karşı yürütülen savaş olduğunu ileri sürdü. Wittek'e göre Osmanlı beyliği bir “gaziler devleti”ydi. Beyliğin meşruiyeti, Bizans'a karşı sürekli savaşında yatıyordu. Beyliğin diğerlerinden ayrışması da Bizans'ın tam karşısında bulunmasından kaynaklanıyordu: Sınırın bu kısmı, gaza için en uygun alanı sunuyordu ve gaziler bu yüzden Osman'ın çevresinde toplandı.

 

Wittek'in temel kanıtları üçtü: Ahmedi'nin hanedanı gazilik idealiyle tanımlaması, 1337 tarihli Bursa kitabesi ve İbn Battuta'nın Orhan'ın Bizans'la sürekli savaştığına dair aktarımı. Wittek'in tezi, Köprülü'nünkinden daha basit ve çarpıcıydı. Bu yüzden özellikle Batı akademisinde kırk yıl boyunca standart açıklama olarak kabul gördü.

 

8.4. Gaza tezine yöneltilen eleştiriler

1980'lerden itibaren gaza tezi, farklı yönlerden eleştirilmeye başlandı. Başlıca eleştiriler şunlardır:

1.       Hristiyanlarla iş birliği. Erken Osmanlılar, Bizanslı tekfurlarla dostluk ve ittifak kurdular, onlarla evlilik bağları oluşturdular ve Hristiyan savaşçıları saflarına aldılar. Köse Mihal bunun en bilinen örneğidir. Katı bir din savaşı ideolojisi, bu tür ilişkilerle bağdaşmaz.

2.       Müslümanlarla savaş. Osmanlılar yalnızca Bizans'la değil, Germiyanoğulları, Karesioğulları ve Karamanoğulları gibi Müslüman beyliklerle de savaştılar. Çavdar Tatarları ile Osman döneminde yaşanan çatışmalar da bu kapsamdadır.

3.       İktisadi güdüler. Uç savaşlarının temel güdüsü dini bir idealden çok ganimet, köle ve otlak olabilirdi.

4.       Kanıtın geçliği. Wittek'in kanıtlarının büyük kısmı kuruluştan sonraki dönemlere aittir. Ahmedi'nin gazi vurgusu, hanedanın meşruiyet arayışının bir parçası olarak okunabilir.

 

8.5. Lindner (1983): Göçebe aşiret tezi

Rudi Paul Lindner, Nomads and Ottomans in Medieval Anatolia (Ortaçağ Anadolu'sunda Göçebeler ve Osmanlılar) adlı kitabında, erken Osmanlıları bir gaziler topluluğu olarak değil, bir göçebe aşiret olarak tanımladı. Lindner, antropolojik aşiret çalışmalarından yararlanarak aşiretin kan bağından çok ortak çıkarlara dayanan kapsayıcı bir siyasi birlik olduğunu savundu. Bu kapsayıcılık, Hristiyan unsurların da aşirete katılabilmesini açıklıyordu. Lindner'a göre erken Osmanlıların dini, katı bir Sünni İslam değil, esnek ve senkretik bir halk dindarlığıydı. Gaza ideolojisi ise ancak devletin yerleşikleşip kurumsallaştığı sonraki dönemde benimsendi.

 

Lindner'ın tezi, göçebelerin rolünü ve erken Osmanlı toplumunun kapsayıcılığını güçlü biçimde vurguladı. Ancak iki noktada eleştirildi. Birincisi, “aşiret” kavramını çok geniş tanımlayarak neredeyse her tür siyasi birliği kapsayacak hale getirdi. İkincisi, 1324 vakfiyesindeki dini unvanlar gibi erken dini kimlik belirtilerini yeterince hesaba katmadı.

 

8.6. Jennings ve Kafadar: Esnek gaza

Ronald C. Jennings, 1986'da yayımladığı bir makalede, gaza kavramının Wittek'in önerdiği kadar katı olmadığını ileri sürdü. Cemal Kafadar ise 1995'te yayımlanan Between Two Worlds: The Construction of the Ottoman State (İki Dünya Arasında: Osmanlı Devleti'nin Kuruluşu) adlı kitabında, gaza tartışmasına bugün en çok atıf yapılan cevabı verdi.

 

Kafadar'a göre Wittek'in eleştirmenleri de Wittek gibi gazayı medrese ulemasının katı cihat anlayışıyla özdeşleştirme hatasına düşmüştü. Oysa 14. yüzyıl uç kültüründe gaza, dini motivasyonla ganimeti, kahramanlık ideallerini ve Hristiyan komşularla iş birliğini bir arada barındırabilen esnek bir kavramdı. Bu anlayışta bir gazi, bir Hristiyanla dost olabilir, bir Müslüman beyle savaşabilir ve yine de kendini gazi olarak görebilirdi.

 

Kafadar, gaza tezini reddetmek yerine onu yeniden tanımladı. Ayrıca kuruluş dönemi kaynaklarının doğasını, özellikle menkıbelerin ve derviş anlatılarının tarih yazımındaki yerini ciddiyetle ele aldı. Onun yaklaşımı, bugün akademik tartışmanın başlıca referans noktasıdır.

 

8.7. Lowry (2003): Yağma ortaklığı

Heath W. Lowry, The Nature of the Early Ottoman State (Erken Osmanlı Devleti'nin Doğası) adlı kitabında, gaza tezine yöneltilmiş en sert eleştiriyi ortaya koydu. Lowry'ye göre erken Osmanlı beyliği, Müslüman ve Hristiyan savaşçıların ganimet ve yağma için bir araya geldiği bir ortaklıktı. “Gazi” ve “gaza” kavramları, erken dönemde dini bir anlamdan çok akın ve akıncı anlamında kullanılıyordu. Lowry, 1337 Bursa kitabesinin sahiciliğini ve okunuşunu sorguladı. Ahmedi'nin gazi vurgusunu ise 15. yüzyılın başındaki bir meşruiyet ihtiyacına bağladı. Lowry'nin çalışmasının bir diğer önemli katkısı, erken Osmanlı eliti içindeki Hristiyan ve mühtedi ailelerin rolünü belgelerle göstermesiydi.

 

Lowry'nin tezi de eleştirildi. Eleştirmenler, onun kanıtlarının büyük kısmının Balkan fetihleri dönemine, yani kuruluştan sonraki bir döneme ait olduğunu ve 1324 vakfiyesindeki unvanlar gibi erken dini kimlik belirtilerini küçümsediğini belirttiler. Linda Darling ise Osmanlı gazasını Hristiyan dünyasındaki haçlı ve sınır savaşı idealleriyle karşılaştırarak, dini savaş idealinin pragmatizmle bir arada bulunmasının Ortaçağ sınır toplumlarında olağan olduğunu gösterdi.

 

8.8. İnalcık: Demografik ve çok nedenli sentez

Halil İnalcık, altı on yıla yayılan çalışmalarında, Köprülü'nün çok nedenli yaklaşımını geliştirdi. İnalcık'ın açıklamasının merkezinde demografik baskı vardır: Moğol ordularının Orta Anadolu'ya yerleşmesiyle batıya itilen Türkmen nüfusu, uç bölgelerinde büyük bir sıkışmaya yol açtı. Bu nüfusun yaşam alanı ve kaynak ihtiyacı, zayıflamış Bizans topraklarına doğru genişlemeyi kaçınılmaz hale getirdi.

 

İnalcık, gazayı bu demografik ve iktisadi dinamiğe meşruiyet ve anlam kazandıran bir ideoloji olarak konumlandırdı. Onun açıklamasında Osmanlıları diğer beyliklerden ayıran etkenler; Bizans'ın kalbi olan Bithynia'ya komşu olmaları, 1302 Bafeus zaferinin Osman'a kazandırdığı karızma ve fethedilen bölgelerde uygulanan istimalet politikasıydı. İnalcık, 1302 Bafeus Savaşı'nı bu yüzden hanedanın gerçek kuruluş tarihi olarak önerdi (10. bölüm).

 

8.9. Lindner (2007): Moğol ekseni ve İlhanlı tâbiliği

Rudi Paul Lindner, Explorations in Ottoman Prehistory (2007) adlı kitabında, kuruluş tartışmasına genellikle göz ardı edilen bir aktörü, İlhanlı Moğollarını ekledi. Lindner'a göre 13. yüzyılın sonunda Anadolu'nun asıl egemeni artık zayıflamış Selçuklu sultanı değil, İlhanlılardı. Osman da 1299 civarında, en azından adıyla, İlhanlıların tâbii olmuş olabilirdi. Bu yoruma göre kroniklerin 1299'a bağladığı olaylar, Selçuklulardan bağımsızlık ilanı değildi. Bunlar, Selçuklular yerine doğrudan Moğollarla kurulan yeni bir siyasi ilişkinin işaretiydi. Lindner, bu görüşünü sikkeler gibi nümizmatik verilere ve Orhan'ın adının geçtiği bir İlhanlı vergi kaydına dayandırır.

 

Lindner'a göre 15. yüzyıl kronikleri bu ilişkiyi bilinçli olarak gizlemiştir. Gaza ve Selçuklu mirası üzerine kurulan hanedan anlatısında, Moğollara vergi veren bir kurucuya yer yoktu. Ancak 6.5'te belirtildiği gibi, kronik yazarlarının bir bilgiyi bilerek sakladığını göstermek zordur. Tâbilik ilişkisinin niteliği ve süresi de belirsizdir. Yine de bu yaklaşım, Osmanlı yükselişini Bizans-Türkmen ikiliğinin ötesinde, Moğol egemenliğinin yarattığı daha geniş bir siyasi çerçevede düşünmeye çağırır. Kanıt düzeyi belge ile çıkarım arasındadır: Belgeler yoruma açıktır.

 

8.10. Osman sonradan mı Müslüman oldu?

Popüler anlatılarda sık rastlanan bir iddiaya göre Osman gençliğinde Müslüman değildi. Şamanist ya da Gök Tanrı inancına bağlı bir göçebeydi ve İslam'a Şeyh Edebali'nin etkisiyle, onun kızıyla evlenirken geçti. Bu iddia, Gibbons'ın "pagan Osmanlılar" tezinin daha yumuşak bir biçimidir. Edebali'nin evinde görülen rüya anlatısıyla da beslenir.

 

Bu iddianın dayanağı yoktur. Karşısındaki veriler ise güçlüdür. Birincisi, kurucunun Arap harfli belgelerde "Usmân" olarak geçen İslami adı (7. bölüm), doğduğunda Müslüman bir aileye mensup olduğunu gösterir. İkincisi, 13. yüzyılda Anadolu'ya gelen Türkmen toplulukları hem Selçuklu hem de Harezm çevresinden geliyordu ve iki yüz yıldır Müslümandı. Üçüncüsü, rüya anlatısı 15. yüzyıl kroniklerine aittir. Anlatı, hanedanın kuruluşunu ilahi bir müjdeyle açıklayan ve başka hanedan mitlerinde de görülen bir motiftir. Burada ayrılması gereken iki şey vardır. Erken Osmanlıların dindarlığının kitabî değil, eski Türk inanç unsurlarını da barındıran bir halk İslamı olduğu makul bir tespittir. Osman'ın sonradan Müslüman olduğu ise kanıtsız bir iddiadır. İlki bir dindarlık biçimini tarif eder; ikincisi bir din değiştirme olayı uydurur. Kanıt düzeyi spekülasyondur.

 

8.11. Tezlerin karşılaştırması

Tez	Temsilci (yıl)	Temel itici güç	Başlıca kanıt	Başlıca zaaf
Rum yönetim yeteneği	Gibbons (1916)	Müslümanlaşan Rum elit	Mühtedi aileler	Irkçı varsayımlar, kaynak dayanağı yok
Türkmen sentezi	Köprülü (1935)	Türkmen nüfusu, Selçuklu kurumları	Kurumların kökeni	Hristiyan unsuru geri planda bırakır
Gaza	Wittek (1938)	Din savaşı ideali	Ahmedi, 1337 kitabesi	Kanıtlar geç, pragmatizmi açıklayamaz
Göçebe aşiret	Lindner (1983)	Kapsayıcı aşiret birliği	Hristiyanlarla iş birliği	Erken dini kimliği küçümser
Esnek gaza	Kafadar (1995)	Din, ganimet ve kahramanlık bir arada	Uç kültürü, menkıbeler	Kapsayıcılığı nedeniyle sınanması zor
Yağma ortaklığı	Lowry (2003)	Ganimet	Mühtedi aileler, kitabe eleştirisi	Kanıtları büyük ölçüde Balkan dönemine ait
Demografik sentez	İnalcık	Nüfus baskısı ve gaza bir arada	Pachymeres, vakfiyeler	Etkenlerin ağırlığını ölçmek zor

 

Bu tartışmanın zaman içinde yöneldiği nokta, tek nedenli açıklamalardan çok etkenli modellere geçiştir. Günümüzdeki çalışmaların önemli bir bölümü; dini ideal ile iktisadi çıkarı, göçebe dinamikleri ile Selçuklu-İlhanlı mirasını, Türkmen nüfusu ile Hristiyan ve mühtedi unsurların katılımını birbirini dışlayan açıklamalar olarak değil, aynı tarihsel sürecin farklı parçaları olarak ele alır. Tartışma artık büyük ölçüde bu etkenlerin göreli ağırlığı ve zaman içinde nasıl değiştikleri üzerinde yürümektedir.

 

9. Destek Ağları: Ahiler, Abdallar, Gaziler ve Tekfurlar

Yükseliş tezleri soyut kavramlarla çalışır: gaza, aşiret, demografi. Kaynaklarda ise bu kavramların arkasında somut insan grupları görünür. Âşıkpaşazâde, Osmanlı'nın ilk dönemindeki Anadolu toplumunu dört zümreye ayırır: Gâziyân-ı Rûm (Anadolu gazileri), Ahiyân-ı Rûm (Anadolu ahileri), Abdâlân-ı Rûm (Anadolu abdalları) ve Bâcıyân-ı Rûm (Anadolu bacıları). Bu sınıflandırma 15. yüzyıl sonuna ait olsa da, erken Osmanlı beyliğinin dayandığı toplumsal ağları anlamak için iyi bir başlangıç noktasıdır.

 

9.1. Ahiler

Ahilik, 13. ve 14. yüzyıl Anadolu şehirlerinde esnaf ve zanaatkârları bir araya getiren, fütüvvet ahlakına dayalı bir kurumdu. Geleneksel olarak Ahi Evran'a (1171-1261) dayandırılır. Ahilerin 14. yüzyıl Anadolu'sundaki etkisi, çağdaş bir tanıkla, İbn Battuta'yla belgelenir. İbn Battuta, Anadolu şehirlerinin hemen hepsinde Ahi zaviyelerinde ağırlandığını ve Ahilerin bazı şehirlerde, sultanın bulunmadığı yerlerde, fiilen şehir yönetimini üstlendiğini anlatır. Bu, Ahilerin siyasi boşluk dönemlerinde şehirli toplumun örgütlü gücü olduğunu gösterir.

 

Osmanlı beyliği için Ahilerin önemi iki yönlüydü. Birincisi, fethedilen şehirlerde, özellikle Bursa ve İznik'te, Müslüman şehirli toplumun çekirdeğini oluşturdular. İkincisi, beyliğe örgütlenme deneyimi ve toplumsal meşruiyet sağladılar. Osman'ın kayınpederi olarak anılan Şeyh Edebali'nin Ahi çevreleriyle ilişkisi kroniklerde vurgulanır. Ancak Edebali'nin kimliği ve rolü de tartışmalıdır. Bazı araştırmacılar onu bir Vefâi şeyhi olarak görür. Osman'ın eşleri konusunda da kaynaklar tutarlı değildir: Bazı belgeler Orhan'ın annesini Ömer Bey'in kızı Mal Hatun olarak anır, Edebali'nin kızı olarak anılan Rabia Bala Hatun ile Mal Hatun'un aynı kişi olup olmadığı tartışılmaktadır.

 

9.2. Dervişler ve abdallar

Erken Osmanlı menkıbelerinde dervişler ve abdallar belirgin bir yer tutar. Geyikli Baba, Abdal Musa, Kumral Abdal ve Abdal Murad gibi figürler, Osman ve Orhan dönemlerindeki fetihlere katılan, fethedilen topraklara yerleşen ve buralarda zaviyeler kuran karizmatik dini şahsiyetler olarak anlatılır. Ömer Lütfi Barkan, 1942'de yayımladığı ünlü makalesinde bu dervişleri “kolonizatör Türk dervişleri” olarak tanımladı. Barkan'a göre derviş zaviyeleri, fethedilen bölgelerde Türk yerleşiminin çekirdeğini oluşturuyor, yolları güvenli hale getiriyor ve boş toprakları tarıma açıyordu. Erken Osmanlı beyleri de bu zaviyelere geniş vakıf toprakları bağışlıyordu.

 

Bu dervişlerin dini anlayışı, medrese İslamından farklıydı. Bazıları Babai, Kalenderi veya Haydari geleneklerinden geliyor; başı açık, traşlı ve şeriat kurallarına sıkı sıkıya bağlı olmayan bir yaşam sürüyordu. Ahmet Yaşar Ocak'ın çalışmaları, bu çevrelerin erken Osmanlı toplumundaki etkisini ayrıntılı biçimde göstermiştir. Bu durum, “erken Osmanlılar heterodoks muydu?” sorusunu gündeme getirir. Bu sorunun cevabı, “heterodoks” kavramının nasıl tanımlandığına bağlıdır. 14. yüzyıl uç toplumunda sünni-heterodoks ayrımı, 16. yüzyıl Osmanlı-Safevi rekabetinin ortaya çıkardığı kesinliğe henüz sahip değildi. Kafadar'ın deyişiyle bu, henüz “metadoks” bir dünyaydı, yani ortodoksi ile heterodoksi arasındaki sınırın henüz çizilmediği bir ortam. Dolayısıyla erken Osmanlıları ne katı sünniler ne de bilinçli heterodokslar olarak tanımlamak doğrudur.

 

9.3. Gaziler ve alpler

Kroniklerde Osman'ın çevresinde bir grup savaşçı arkadaşı görülür: Konur Alp, Turgut Alp, Hasan Alp, Akçakoca, Samsa Çavuş ve Abdurrahman Gazi bunların başlıcalarıdır. Bu isimlerin çoğu, fethedilen yerlere adlarını vermiştir: Akçakoca ve Konuralp gibi yer adları bu hatırayı yaşatır. Bu savaşçıların bazıları Türkmen beyleriydi, bazıları ise başka beyliklerden gelmiş gazilerdi. Samsa Çavuş'un Hristiyan kökenli olabileceği de ileri sürülmüştür, ancak bu kanıtlanmamıştır.

 

“Alp”, Türk kahramanlık geleneğinin eski bir kavramıdır ve yiğit, kahraman savaşçıyı anlatır. “Gazi” ise İslami bir kavramdır. Erken Osmanlı uç kültüründe bu iki kavram iç içe geçmişti. “Alp-eren” terimi de bu kaynaşmanın ürünüdür: Hem savaşçı hem de dini bir şahsiyet olan kişiyi anlatır. Bu kaynaşma, Kafadar'ın esnek gaza anlayışının somut bir görünümüdür.

 

9.4. Bacıyan-ı Rûm

Âşıkpaşazâde'nin dördüncü zümresi olan Bâcıyân-ı Rûm, bu dört grubun en tartışmalı olanıdır. Mikail Bayram, ifadeyi Ahi Evran'ın eşi olduğunu düşündüğü Fatma Bacı çevresinde örgütlenmiş bir kadınlar topluluğunun adı olarak yorumladı. Bu yorum özellikle popüler tarih yazımında yaygınlaştı ve zamanla kurumsallaşmış bir kadın teşkilatının varlığı kesinmiş gibi anlatılmaya başlandı. Oysa elimizde böyle bir örgütün yapısını, üyelerini veya faaliyetlerini doğrudan gösteren erken dönem belgeleri yoktur. Üstelik metindeki ifadenin nasıl okunması ve neyi ifade ettiği konusunda farklı yorumlar da ileri sürülmüştür. Dolayısıyla Anadolu'da kadınların dini, iktisadi veya toplumsal ağlarda rol oynamış olması elbette mümkündür; fakat “Bacıyan-ı Rûm” adıyla örgütlenmiş belirli bir kadın teşkilatının varlığını mevcut kaynaklarla kesin bir tarihsel olgu olarak sunmak doğru değildir.

 

Öte yandan bazı araştırmacılar, metnin farklı bir okunuşla “Hâcıyân-ı Rûm” (Anadolu hacıları) olabileceğini öne sürdü. Arap harfli yazıda “b” ve “h” harflerinin birbirine benzerliğine dikkat çekerek yazma eserlerin elle çoğaltılması sırasında bir imla hatası yapılmış olabileceği savını ileri sürdüler ama o dönemde “Hâcıyân-ı Rûm” adlı bir zümrenin varlığına kaynaklarda rastlanılmamıştır.

 

9.5. Tekfurlar: çatışma, iş birliği ve din değiştirme

Osmanlıların komşu Bizans tekfurlarıyla ilişkileri, köken tartışmasının hemen her tarafının kendi tezine kanıt olarak kullandığı bir alandır. Kroniklerdeki anlatıya göre Ertuğrul ve Osman, yayla ve kışlak arasında göçerken eşyalarını Bilecik tekfuruna emanet ediyor, karşılığında ona peynir, yağ ve halı gibi hediyeler veriyordu. İnegöl tekfuru ile ise çatışma içindeydiler. Kroniklere göre Osman, Kulacahisar'ı (y. 1284), Karacahisar'ı (y. 1288) ve ünlü düğün baskını sonrasında Bilecik, Yarhisar ve İnegöl'ü (y. 1299) aldı. Bu tarihlerin hepsi geç kroniklere dayanır ve kesin değildir.

 

Tekfurlarla ilişkilerin en çarpıcı örneği, Harmankaya tekfuru Köse Mihal'dir. Kroniklere göre Köse Mihal, Osman'ın yakın dostu oldu, onun seferlerine katıldı ve sonunda Müslüman oldu. Soyundan gelen Mihaloğulları, Osmanlı tarihinin en ünlü akıncı ailelerinden biri hâline geldi. Yarhisar tekfurunun kızı olduğu anlatılan Nilüfer Hatun ise Orhan'la evlendirildi ve I. Murad'ın annesi oldu.

 

Tekfurlarla kurulan bu ilişkiler, farklı tezler tarafından farklı yorumlanır. Gibbons için Rum kökeninin, Lindner için kapsayıcı aşiret yapısının, Lowry için yağma ortaklığının, Kafadar için ise esnek uç kültürünün kanıtıdır. Gerçekte bu ilişkiler, sınır toplumlarında sıkça görülen pragmatik bir karışımı yansıtır: Komşularla ticaret ve ittifak, rakiplerle savaş ve zamanla baskın tarafın dinine geçiş.

 

9.6. İstimalet

Osmanlı genişlemesinin kalıcılığı, çoğu tarihçiye göre fethedilen bölgelerde uygulanan “istimalet” politikasına bağlanır. İstimalet, sözlük anlamıyla “meylettirme, gönlünü alma” demektir. Halil İnalcık'ın kavramlaştırdığı bu politika; gayrimüslim halkın can, mal ve din güvencesini, makul ve öngörülebilir vergileri ve yerel adetlerin ve bazı yerel elitlerin korunmasını içeriyordu.

 

Bithynia'da istimaletin işlediğine dair bazı işaretler vardır. Bursa (1326), İznik (1331) ve İzmit (1337) gibi büyük şehirler doğrudan saldırıyla değil, uzun süren ablukalar ve sonunda teslim anlaşmalarıyla alındı. Pachymeres, Bizans köylülerinin Türk baskısı karşısında şehirlere kaçtığını anlatır. Ancak bazı bölgelerde köylülerin yeni yönetimle uzlaştığını gösteren işaretler de vardır. Bizans yönetiminin ağır vergileri ve dini ayrılıklar, bazı yerel halkın Osmanlı yönetimini kabullenmesini kolaylaştırmış olabilir.

 

İstimaletin boyutları konusunda dikkatli olmak gerekir. Bu kavram, Türk tarih yazımında zaman zaman Osmanlı fethinin tamamen barışçıl ve hoşgörülü olduğunu ima eden bir biçimde kullanılmıştır. Oysa uç savaşları, köle ticareti ve nüfus hareketleri, fethin şiddet içeren bir süreç olduğunu da gösterir. İstimalet, bu sürecin fetih sonrası yönetim boyutunu tanımlar; fethin kendisini değil.

 

10. Kuruluş Tarihi Tartışması

Türkiye'de Osmanlı Devleti'nin kuruluş tarihi olarak genellikle 1299 kabul edilir. 1999'da devletin kuruluşunun 700. yılı resmi törenlerle kutlandı. Ancak bu tarih, belgelerle desteklenmiş bir olaydan çok, sonradan oluşmuş bir uzlaşıyı yansıtır. Kuruluş tarihi sorusu, köken tartışmasının küçük bir modelidir: Geç bir geleneğin nasıl yerleşik bir bilgiye dönüştüğünü gösterir.

 

10.1. 1299 ve kaynakları

Osmanlı kroniklerinin anlatısına göre Osman, Karacahisar'ı aldıktan sonra kendi adına hutbe okuttu, Dursun Fakih'i kadı tayin etti ve pazar kurdurdu. Kroniklerin bir kısmı bu olayı, Selçuklu otoritesinin çöküşü ve Osman'ın bağımsızlığını ilan etmesiyle ilişkilendirir. Ancak kronikler bu olaylar için birbirinden farklı tarihler verir. Karacahisar'ın fethi için bazı metinlerde 687 (1288), bazılarında 699 (1299–1300) yılı geçer. 1299 tarihi, bu farklı tarihler arasından zamanla öne çıkan ve sonraki Osmanlı ve Batı tarihçiliğinde standartlaşan bir tercihtir.

 

699 yılının seçilmesinin simgesel bir boyutu da olabilir. Hicri 700 yılı, Eylül 1300'de başlar. Hicri bir yüzyılın başı, İslam dünyasında dinin yenilenmesi ve müceddit (canlandırıcı) beklentisiyle ilişkilendirilirdi. Yeni bir hanedanın kuruluşunun bir yüzyıl dönümüne yerleştirilmesi, onun ilahi bir planın parçası olduğunu ima eder. Bu yorum kanıtlanamaz, ancak kuruluş tarihinin olgusal olduğu kadar simgesel bir tercih de olabileceğini hatırlatır.

 

1299 tarihinin asıl zayıf noktası, çağdaş kaynakların bu yıl hakkında hiçbir özel olaydan söz etmemesidir. Pachymeres, Osman'ı 1301–1302 olaylarından itibaren anlatır. Hutbe ve sikke anlatıları ise 15. yüzyıl kroniklerine aittir. Osman'a atfedilen sikkeler gerçek olsa bile, hangi yıl basıldıkları tartışmalıdır.

 

10.2. İnalcık'ın önerisi: 27 Temmuz 1302

Halil İnalcık, 1993'te yayımlanan “Osman Ghazi's Siege of Nicaea and the Battle of Bapheus” (Osman Gazi'nin İznik Kuşatması ve Bafeus Savaşı) adlı makalesinde, kuruluş için çağdaş bir kaynağa dayanan bir tarih önerdi: Pachymeres'in anlattığı Bafeus Savaşı. İnalcık'a göre Osman, 1301'de İznik çevresini kuşatmış ve Bizans yönetimini bir karşılık vermeye zorlamıştı. İmparator II. Andronikos'un gönderdiği, Muzalon komutasındaki ordu, 27 Temmuz 1302'de İzmit yakınlarındaki Bafeus mevkiinde Osman'ın kuvvetlerine yenildi.

 

İnalcık'ın argümanları şunlardır: Bafeus, Osman'ın merkezi bir Bizans ordusuna karşı kazandığı ilk büyük zaferdir. Pachymeres'e göre bu zaferden sonra çevre bölgelerden gaziler Osman'ın yanına akın etmiştir. Osman, bu zaferle yerel bir aşiret beyinden, Bizans'ı tehdit eden karizmatik bir gaza önderine dönüşmüştür. Bu nedenle 27 Temmuz 1302, Osmanlı hanedanının bir siyasi güç olarak ortaya çıkış tarihi olarak kabul edilmelidir.

 

İnalcık'ın önerisinin güçlü yanı, çağdaş bir belgeye dayanmasıdır. Zayıf yanı ise bir savaş zaferini bir devletin kuruluş tarihi olarak seçmenin kendisinin bir yorum olmasıdır. Bafeus'un tam yeri ve bazı araştırmacıların 1301'i tercih etmesi gibi tarihlendirme ayrıntıları da tartışmalıdır.

 

10.3. Aşamalı süreç görüşü

Günümüz tarihçilerinin çoğu, bir devletin tek bir günde ya da tek bir olayla kurulmadığını vurgular. Bu görüşe göre Osmanlı devletleşmesi, birkaç on yıla yayılan bir süreçtir. Sürecin aşamaları kabaca şöyle özetlenebilir:

Dönem	Gelişme	Kanıt düzeyi
y. 1280'ler	Osman'ın aşiretin başına geçmesi, çevre kalelerle ilk çatışmalar	Geç gelenek
y. 1288–1300	Karacahisar, Bilecik, Yarhisar ve İnegöl'ün alınması	Geç gelenek
1301–1302	İznik kuşatması ve Bafeus zaferi	Belge (Pachymeres)
1302–1308	Bafeus sonrası genişleme, Selçuklu otoritesinin fiilen sona ermesi	Belge ve geç gelenek
1323–1324	Vakfiyeler, Osman'ın ölümü, Orhan'ın başa geçmesi	Belge
1326	Bursa'nın alınması ve beyliğin ilk büyük şehir merkezine kavuşması	Belge ve geç gelenek

 

Bu görüşe göre 1288'den 1326'ya uzanan dönem, bir aşiret beyliğinin bir devlete dönüşümünün çeşitli aşamalarını içerir. Bursa'nın alınması, beyliğe bir şehir merkezi, bir darphane ve bir yönetim kadrosu kazandırdı. Bu nedenle bazı tarihçiler, gerçek anlamda bir devletin varlığından ancak Orhan döneminde söz edilebileceğini düşünür.

 

10.4. Değerlendirme

1299 tarihi geç gelenek düzeyindedir ve simgesel bir tercih olma ihtimali yüksektir. 1302 tarihi belge düzeyinde bir olaya dayanır, ancak bu olayın kuruluş tarihi olarak seçilmesi bir yorumdur. Aşamalı süreç görüşü, kaynakların tablosuyla en uyumlu olanıdır. Pratik bir formül olarak şu önerilebilir: 1299 bir gelenek ve bir simge olarak kullanılabilir, ancak “Osmanlı Devleti 1299'da kuruldu” cümlesi, tarihsel bir olgu gibi değil, bir uzlaşı olarak sunulmalıdır.

 

11. Sonuç: Savunulabilir Bir Tablo

Osmanlı'nın kökenleri hakkındaki iddiaları kanıt düzeylerine göre sıraladığımızda, popüler tartışmanın algısından oldukça farklı bir tablo ortaya çıkar. Bu tabloyu üç soru etrafında özetlemek mümkündür.

 

11.1. Soy

Osmanlı hanedanının Oğuz-Türkmen dünyası içinden çıktığı, mevcut veriler arasında en güçlü açıklamadır. Hanedan ve yakın çevresinde kullanılan adlar, beyliğin içinde doğduğu toplumsal ortam ve erken kaynakların çizdiği genel tablo bunu destekler. Buna karşılık ailenin özellikle Kayı boyuna mensup olduğu bilgisi ilk kez 15. yüzyılda açık biçimde yazıya geçirilmiştir. Kayı bağlantısının daha eski bir aile hatırasını koruması mümkündür; fakat mevcut kaynaklarla bunu doğrulamak da kesin biçimde reddetmek de mümkün değildir. Kıpçak, Çepni, Peçenek-Uz, Bizans-Rum, Komnenos, Moğol Kay veya Hazar kökeni tezleri ise aynı kanıt gücüne sahip değildir; bunların önemli bir bölümünü Osman ailesine bağlayan doğrudan bir kaynak bulunmamaktadır.

 

Soy sorusunun kesin olarak çözülememesi, tartışmanın değersiz olduğu anlamına gelmez. Tam tersine, bu tartışma bize Osmanlı hanedanının kendini nasıl tanımladığı ve bu tanımın zaman içinde nasıl değiştiği hakkında çok şey söyler. Hanedan kendisini 14. yüzyıl sonunda daha çok bir gaziler hanedanı olarak anlatırken, 15. yüzyılda Oğuz soyuna ve Kayı bağlantısına giderek daha fazla vurgu yaptı; 16. yüzyılda ise büyüyen imparatorlukla birlikte İslam dünyasındaki dini ve siyasi meşruiyet iddiasını çok daha güçlü biçimde öne çıkardı. Her yeni kimlik, bir öncekinin üzerine inşa edildi. Kayı şeceresi, bu katmanlı kimliğin en kalıcı parçası oldu.

 

Gelecekte yeni verilerin bu tabloyu değiştirmesi mümkündür. Yeni sikke buluntuları, Karacahisar ve diğer erken Osmanlı merkezlerinde süren arkeolojik kazılar ve henüz yayımlanmamış arşiv belgeleri, özellikle yükseliş sorusuna yeni ışık tutabilir. Arkeogenetik çalışmalar ise dikkatli değerlendirilmelidir. Bu tür çalışmalar bir bireyin biyolojik ataları hakkında bilgi verebilir, ancak “boy” gibi siyasi ve toplumsal bir aidiyeti doğrudan ölçemez. Daha önce görüldüğü gibi göçebe toplumlarda boy, kan bağından çok siyasi bir birliktelikti.

 

11.2. Coğrafya

Ailenin Moğol istilası döneminde doğudan gelen Türkmen göçünün bir parçası olduğu, tarihsel bağlamla uyumludur, ancak ayrıntılı güzergâhı menkıbe niteliğindedir. Süleyman Şah'ın Fırat'ta boğulması ve Ertuğrul'un Yassıçemen'deki kahramanlığı gibi en bilinen sahneler, en zayıf kanıtlı olanlardır. Güvenle bilinen, ailenin 13. yüzyılın ikinci yarısında Söğüt çevresinde bulunduğu ve Osman'ın 1300'lerin başında Kastamonu merkezli uç yapısıyla ilişkili bir sınır önderi olarak ortaya çıktığıdır.

 

11.3. Yükseliş

Yükseliş sorusunda, bir asırlık tartışma tek nedenli açıklamaları geride bırakmıştır. Bugün savunulabilir bir sentez şu unsurları içerir:

1.       Konum: Osmanlı beyliği, Bizans'ın zayıflamış ama hâlâ zengin olan Bithynia bölgesine komşuydu. Bu konum, diğer beyliklere göre daha fazla ganimet, daha fazla fetih fırsatı ve daha fazla gaza meşruiyeti sunuyordu.

2.       Zamanlama: Beyliğin doğuşu, Bizans sınır savunmasının çöküşüne ve İlhanlı otoritesinin Anadolu'da zayıflamasına denk geldi.

3.       Demografi: Moğol baskısıyla batıya itilen Türkmen nüfusu, beyliğin insan kaynağını oluşturdu.

4.       İdeoloji: Esnek ve kapsayıcı bir gaza anlayışı, farklı kökenlerden savaşçıları ortak bir amaç etrafında birleştirdi. 1324 vakfiyesindeki dini unvanlar, hanedanın daha Orhan'ın ilk yıllarında dini bir meşruiyet dili kullandığını gösteren erken işaretlerdendir.

5.       Kapsayıcılık: Beylik, Hristiyan mühtedileri, dervişleri, Ahileri ve başka beyliklerden gelen gazileri bünyesine katabildi.

6.       Kurumlar: Fethedilen şehirlerde uygulanan istimalet politikası, vakıflar ve zaviyeler, fetihlerin kalıcılaşmasını sağladı.

7.       Karizma ve başarı: Bafeus zaferi, Osman'ın çevresine savaşçı çekmesini sağlayan karizmayı yarattı. Orhan'ın Bursa'yı alması ise beyliğe bir şehir merkezi ve yönetim kadrosu kazandırdı.

 

Bu unsurların hiçbiri tek başına yeterli değildir. Diğer uç beyliklerinin de Türkmen nüfusu, gaza ideolojisi ve Hristiyan komşuları vardı. Osmanlıları ayıran, bu unsurların Bithynia'da ve 1300'lerin başında bir araya gelmesiydi. Bu açıdan Osmanlı yükselişi, soyun değil, coğrafyanın, zamanlamanın ve kurumsal esnekliğin bir ürünüdür.

 

Burada önemli bir ayrım daha yapmak gerekir. Osman ailesinin hangi boya mensup olduğu ile Osmanlı beyliğinin neden büyüdüğü aynı soru değildir. Hanedanın Kayı olduğu bir gün kesin biçimde kanıtlansa bile bu, Osmanlıların neden Germiyanoğulları, Karesioğulları, Aydınoğulları veya diğer uç beyliklerinden daha fazla büyüdüğünü açıklamaz. Tersi de geçerlidir: Kayı bağlantısının sonradan kurulmuş olduğu gösterilse bile Osmanlı yükselişinin açıklaması değişmez. Birincisi soy tarihinin, ikincisi ise siyasi ve toplumsal tarihin problemidir. Osmanlı kuruluşu tartışmasında bu iki sorunun birbirine karıştırılması, yüz yılı aşkın süredir devam eden pek çok tartışmanın da temel nedenlerinden biridir.

 

11.4. Bir yöntem notu

Bu makalenin ana önerisi, Osmanlı kökenleri hakkındaki tartışmanın tek bir soru etrafında değil, üç ayrı soru etrafında yürütülmesi ve her iddianın dayandığı kanıtın niteliğiyle birlikte sunulmasıdır. Popüler tartışmada sıkça görüldüğü gibi, geç bir geleneği belge gibi sunmak ya da bir spekülasyonu bir gelenekle eş tutmak, tartışmayı kısırlaştırır. “Bilmiyoruz” demek, bir tarihçinin en dürüst cümlesidir. Ancak bu cümle, “her iddia eşit derecede geçerlidir” anlamına gelmez. Bazı iddialar daha iyi kanıtlanır, bazıları çürütülmüştür, bazıları ise hiçbir kanıta dayanmaz. Tarihçinin görevi, bu farkı okuyucuya açıkça göstermektir.

 

Ek 1: İddialar ve Kanıt Düzeyleri

Tablo, makalede ele alınan başlıca iddiaları en güçlü dayanaklarına göre sınıflandırır. Düzeyler: Belge, Erken anlatı, Geç gelenek, Çıkarım ya da spekülasyon (1. bölüm).

İddia	Savunanlar	Temel dayanak	Kanıt düzeyi	Hüküm
Hanedan Oğuz kökenli Türkmendir	Genel kabul	Dil, adlar, kurumlar	Belge ve geç gelenek	Güçlü
Hanedan Kayı boyundandır	Köprülü, Uzunçarşılı, Emecen	Yazıcızâde (y. 1436) ve sonraki kronikler	Geç gelenek	Mümkün, kanıtlanamaz
Kayı şeceresi siyasi mitostur	Wittek, Imber, Lindner	Erken kaynakların sessizliği, zamanlama	Çıkarım	Güçlü argüman, kesin değil
Gökalp soyu	Ahmedi	Ahmedi'nin şeceresi	Erken anlatı	Kayı geleneğiyle nispeten çelişen erken veri
Horasan-Mahan'dan göç	Kronikler	Neşri ve diğerleri	Geç gelenek	Bağlamla uyumlu, ayrıntılar menkıbe
Erken göç (11. yy)	Bazı araştırmacılar	Kayı yer adları, Hüsameddin Çoban rivayeti	Çıkarım	Mümkün, kanıtlanamaz
Süleyman Şah'ın Caber'de boğulması	Neşri	Geç kronikler	Geç gelenek	Muhtemelen karıştırma
Ertuğrul'un babası Gündüz Alp	Âşıkpaşazâde	Kronik, tartışmalı sikke okuması	Geç gelenek	Süleyman Şah'tan daha olası
Yassıçemen kahramanlığı	Popüler anlatı	Menkıbe motifi	Geç gelenek	Menkıbe
Alaeddin Keykubad'dan yurt ve sancak	Kronikler	Geç kronikler	Geç gelenek	Meşruiyet kurgusu
Çobanoğulları'na bağlı uç savaşçısı	İnalcık	Pachymeres	Belge (yoruma açık)	Güçlü
Kayır Han bağlantısı	Popüler yazın	"Kayır" ile "Kayı" benzerliği	Spekülasyon	Dayanaksız
Çepni kökeni	İnternet yazıları	Ahmedi'deki Gökalp, Gök Han şeması	Spekülasyon	Dayanaksız
Kıpçak kökeni	Popüler yazın	Harezmşah ordusunun yapısı	Spekülasyon	Dayanaksız
Karakeçili geleneği	Karakeçili aşireti	Sözlü gelenek, II. Abdülhamid'in ilgisi	Geç gelenek	Yerel hafıza, kanıt değil
Peçenek-Uz, Bizans paralı askerleri	Amatör tarihçiler	Malazgirt sonrası yerleşim iddiası	Spekülasyon	Dayanaksız
Bizans ya da Rum kökeni	Gibbons (1916)	Mühtediler, tekfur ilişkileri	Spekülasyon	Doğrudan kaynak desteği yok. Kabul görmüyor
Komnenos soyu	Spandounes (16. yy)	İoannis "Çelebi" Komnenos	Geç gelenek	Kurgu
Moğol Kay kabilesi	Markwart (1914)	Divân'daki “Kay”	Spekülasyon	Çürütülmüş
İlhanlı tâbiliği	Lindner (2007)	Sikkeler, İlhanlı vergi kaydı	Belge ve çıkarım	Yoruma açık, ciddi bir görüş
Hazar ya da Yahudi kökeni	Yalçın Küçük	“Atman” adının yorumu	Spekülasyon	Dayanaksız
Osman'ın sonradan Müslüman olması	Popüler anlatı	Edebali rüyası	Spekülasyon	Dayanaksız
Asıl ad “Ataman”dır	Çeşitli yazarlar	Grekçe ve Latince yazımlar	Spekülasyon	Arap harfli belgelerle çelişir
Kurucunun adı Osman'dır	Genel kabul	Vakfiye, sikkeler, İbn Battuta	Belge	Çok güçlü biçimde destekleniyor
Heterojen konfederasyon	Lindner, Kafadar, Lowry	Kaynakların genel tablosu	Çıkarım	Etkili ve kaynaklarla uyumlu yaklaşım
Gaza tezi (katı)	Wittek (1938)	Ahmedi, 1337 kitabesi	Erken anlatı ve belge	Katı biçimi büyük ölçüde kabul görmüyor
Esnek gaza	Jennings, Kafadar	Uç kültürü, 1324 unvanları	Belge ve çıkarım	Güçlü açıklama unsurlarından biri
Yağma ortaklığı	Lowry (2003)	Mühtedi aileler	Çıkarım	Kısmen kabul
Demografik sentez	Köprülü, İnalcık	Göç bağlamı, Pachymeres	Çıkarım ve belge	Geniş kabul
Kuruluş 1299	Gelenek	Farklı tarihler veren kronikler	Geç gelenek	Uzlaşı, olgu değil
Kuruluş 27 Temmuz 1302	İnalcık	Pachymeres	Belge	Olay kesin, kuruluş sayılması yorum

 

Ek 2: Kronoloji

Tarih	Olay	Kanıt düzeyi
1071	Malazgirt Savaşı	Belge
1204	IV. Haçlı Seferi, İznik İmparatorluğu'nun kuruluşu	Belge
1220'ler	Moğolların Harezmşahlar Devleti'ni yıkması, batıya Türkmen göçü	Belge
1230	Yassıçemen Savaşı	Belge
1239–1240	Babai isyanı	Belge
1243	Kösedağ Savaşı, Selçukluların İlhanlı tâbiliğine girmesi	Belge
1261	Bizans'ın İstanbul'u geri alması	Belge
1230'lar–1270'ler	Ertuğrul'un ailesinin Söğüt çevresine yerleşmesi	Geç gelenek
y. 1280	Ertuğrul'un ölümü, Osman'ın başa geçmesi	Geç gelenek
y. 1284–1288	Kulacahisar ve Karacahisar'ın alınması	Geç gelenek
1299 (geleneksel)	Bilecik, Yarhisar ve İnegöl'ün alınması; hutbe anlatısı	Geç gelenek
1301–1302	İznik kuşatması	Belge
27 Temmuz 1302	Bafeus Savaşı	Belge
1323	Asporça Hatun vakfiyesi, Osman hâlâ yaşıyor	Belge
1324	Mekece vakfiyesi, Osman ölmüş	Belge
1326	Bursa'nın alınması	Belge
1331	İznik'in alınması	Belge
1330'lar	İbn Battuta'nın Orhan'ı ziyareti, el-Ömeri'nin kaydı	Erken anlatı
1337	İzmit'in alınması; Bursa Şehadet Camii kitabesi	Belge
1346	Orhan'ın VI. Kantakuzenos'un kızı Theodora ile evlenmesi	Belge
1352–1354	Çimpe ve Gelibolu, Rumeli'ye geçiş	Belge
y. 1390–1410	Ahmedi'nin manzum hanedan tarihi	Erken anlatı
1402	Ankara Savaşı, fetret dönemi	Belge
y. 1436	Yazıcızâde Ali'nin Tevârih-i Âl-i Selçuk'u, Kayı şeceresinin ilk yazılı kaydı	Belge (şecerenin kendisi için)
1480'ler–1490'lar	Âşıkpaşazâde, Neşri ve anonim kronikler	Geç gelenek
1916	Gibbons'ın Bizans kökeni tezi	Modern tartışma
1935	Köprülü'nün Türkmen sentezi	Modern tartışma
1938	Wittek'in gaza tezi	Modern tartışma
1980	Artuk'un “Osmân bin Ertuğrul” sikkesini yayımlaması	Modern tartışma
1983	Lindner'ın göçebe aşiret tezi	Modern tartışma
1987	Imber'in “Osmanlı Hanedan Miti” makalesi	Modern tartışma
1993	İnalcık'ın Bafeus makalesi	Modern tartışma
1995	Kafadar'ın Between Two Worlds'ü	Modern tartışma
2003	Lowry'nin The Nature of the Early Ottoman State'i	Modern tartışma

 

 

Kaynaklar:

Tarihi araştırmayı ve yazmayı sevdiğimi biliyorsunuz. Son zamanlarda Osmanlının kuruluşuna odaklandım ve epey bir Youtube videosu izledim. (İzlediğim bu videoların linklerini aşağıda bulabilirsiniz.) Ardından kütüphanemde ilgili kitapları tekrar okudum ve epey bir internet araştırması yaptım. Edindiğim bulguları yapay zeka ile tartışarak bu makaleyi hazırladım.

•         https://www.youtube.com/watch?v=Bc-ZJg-H1KU&list=PLEdguabXvAptmy6dyDS-ZVMDyply9wIK5

•         https://www.youtube.com/watch?v=89OWVaOoqpQ

•         https://www.youtube.com/watch?v=MJszIosnPjc

•         https://www.youtube.com/watch?v=lOmjmJM2gsk

•         https://www.youtube.com/watch?v=rpdokFf-ikY

•         https://www.youtube.com/watch?v=z4owQ0PdUsc

•         https://www.youtube.com/watch?v=ppk3vQYvKRY

•         https://www.youtube.com/watch?v=lappTGDKO0w

•         https://www.youtube.com/watch?v=n4RRZQdRDME

•         https://www.youtube.com/watch?v=w_5RcC6Ub-g

•         https://www.youtube.com/watch?v=KRgND4SCY94

•         https://www.youtube.com/watch?v=fROyVyTG4BI

•         https://www.youtube.com/watch?v=-BFTUzVX9-0

•         https://www.youtube.com/watch?v=ujLlQHLl7zc

•         https://www.youtube.com/watch?v=DpHPLo0nLac

•         https://www.youtube.com/watch?v=jDbXuNOOlrw

•         https://www.youtube.com/watch?v=5CEnDo-G_yA

•         https://www.youtube.com/watch?v=8lRDI9BS1fg

•         https://tr.wikipedia.org/wiki/Osmanl%C4%B1_%C4%B0mparatorlu%C4%9Fu

•         https://tr.wikipedia.org/wiki/Osmanl%C4%B1_Hanedan%C4%B1

•         https://ttk.gov.tr/osmanli-tarihine-giris/

•         https://www.kulturportali.gov.tr/portal/osmanlitarihi

 

Yapay zekanın önerdiği ileri okuma kaynakları

•         Ahmedi. Dâsitân-ı Tevârih-i Mülûk-i Âl-i Osmân (İskendernâme içinde). Haz. Çiçek Derviş Silay, Cambridge, Mass., 2004.

•         Âşıkpaşazâde. Tevârih-i Âl-i Osmân. Haz. Necdet Öztürk, İstanbul, 2013.

•         Georgios Pachymeres. Relations historiques. Ed. Albert Failler, Paris, 1984–2000.

•         İbn Battuta. İbn Battuta Seyahatnamesi. Çev. A. Sait Aykut, İstanbul, 2000.

•         Kâşgarlı Mahmud. Divânu Lugâti't-Türk.

•         Neşri, Mehmed. Kitâb-ı Cihannümâ. Haz. Faik Reşit Unat ve Mehmed A. Köymen, Ankara, 1949–1957.

•         Yazıcızâde Ali. Tevârih-i Âl-i Selçuk. Haz. Abdülkadir Yuvalı, İstanbul, 2009.

•         Barkan, Ömer Lütfi. “İstilâ Devirlerinin Kolonizatör Türk Dervişleri ve Zaviyeler.” Vakıflar Dergisi 2 (1942).

•         Darling, Linda T. “Contested Territory: Ottoman Holy War in Comparative Context.” Studia Islamica 91 (2000).

•         Emecen, Feridun M. İlk Osmanlılar ve Batı Anadolu Beylikler Dünyası. İstanbul, 2001.

•         Erdem, Hakan. “Fahreddin ile Şücaeddin.” Karar.

•         Gibbons, Herbert Adams. The Foundation of the Ottoman Empire. Oxford, 1916.

•         Imber, Colin. “The Ottoman Dynastic Myth.” Turcica 19 (1987).

•         Imber, Colin. “The Legend of Osman Gazi.” The Ottoman Emirate (1300–1389) içinde, ed. Elizabeth Zachariadou, Rethymnon, 1993.

•         İnalcık, Halil. “The Question of the Emergence of the Ottoman State.” International Journal of Turkish Studies 2 (1980).

•         İnalcık, Halil. “Osman Ghazi's Siege of Nicaea and the Battle of Bapheus.” The Ottoman Emirate (1300–1389) içinde, ed. Elizabeth Zachariadou, Rethymnon, 1993.

•         İnalcık, Halil. “Osmanlı Beyliğinin Kurucusu Osman Beg.” Belleten 71 (2007).

•         İnalcık, Halil. “Osmanlı Sultanı Orhan (1324–1362): Avrupa'da Yerleşme.” Belleten 73/266 (2009).

•         İnalcık, Halil. Kuruluş Dönemi Osmanlı Sultanları (1302–1481). İstanbul, 2010.

•         Jennings, Ronald C. “Some Thoughts on the Gazi-Thesis.” Wiener Zeitschrift für die Kunde des Morgenlandes 76 (1986).

•         Kafadar, Cemal. Between Two Worlds: The Construction of the Ottoman State. Berkeley, 1995. (Türkçesi: İki Cihan Âresinde: Osmanlı Devleti'nin Kuruluşu.) Kitap değerlendirmesi.

•         Köprülü, M. Fuad. Les origines de l'Empire Ottoman. Paris, 1935. (Türkçesi: Osmanlı Devleti'nin Kuruluşu, Ankara, 1959.)

•         Köprülü, M. Fuad. “Osmanlı İmparatorluğunun Etnik Menşei Meseleleri.” Belleten 7/28 (1943).

•         Lindner, Rudi Paul. Nomads and Ottomans in Medieval Anatolia. Bloomington, 1983.

•         Lindner, Rudi Paul. Explorations in Ottoman Prehistory. Ann Arbor, 2007.

•         Lowry, Heath W. The Nature of the Early Ottoman State. Albany, 2003.

•         Moravcsik, Gyula. Byzantinoturcica. Budapest, 1942–1943.

•         Ocak, Ahmet Yaşar. Babailer İsyanı. İstanbul, 1980.

•         Uzunçarşılı, İsmail Hakkı. Osmanlı Tarihi, c. I. Ankara, 1947.

•         Wittek, Paul. The Rise of the Ottoman Empire. London, 1938.

•         Zachariadou, Elizabeth (ed.). The Ottoman Emirate (1300–1389). Rethymnon, 1993.

•         “Osman Gâzi'nin Bastırdığı Sikkeler ve Ona Atfedilen Yeni Bir Sikke Hakkında.” Hakikat.

•         “Osman Gâzi'nin 700/1300–1301'de Yenişehir'de Bastırdığı Üçüncü Sikkesi.” DergiPark.

•         “From Essence to Synthesis: The Twentieth-Century Historiography of the Ottoman State.”