Oğuz Boylarına Ne Oldu?

Yirmi dört boy nasıl dağıldı, birbirine karıştı ve bugüne ne bıraktı?

 

Oğuz boyları kaybolmadı. Kaybolan, onları tek bir siyasi düzen içinde tutan eski boy teşkilatıydı. Boylar parçalandı, göç etti, karıştı, yeni konfederasyonlara katıldı ve yerleşik toplumlar içinde başka kimliklere dönüştü.

 

Yok olan, boylar halinde örgütlenmiş Oğuz elini tek bir siyasi çerçevede tutan eski boy teşkilatıydı. On birinci yüzyıldan itibaren Seyhun (Siriderya) boylarındaki Oğuz dünyası Horasan, İran, Azerbaycan, Anadolu, Suriye, Irak, Karadeniz'in kuzeyi ve Türkistan'a dağıldı. Aynı boyun obaları farklı devletlerin tebaası oldu; farklı boylar aynı beylik ve konfederasyonlarda birleşti; göçebeler yerleşikleşti. Boy adlarının bir bölümü hanedan, aşiret veya köy adı olarak yaşadı, bir bölümü gündelik kimlik olmaktan çıktı.

 

Bu makale üç soruyu birlikte ele alıyor: Oğuz boyları nereye gitti, hangi devlet ve beyliklerin kuruluşunda ya da içinde yer aldı ve inançları nasıl değişti? Her iddia, dayandığı kaynağın gücüne göre dört düzeyden biriyle değerlendiriliyor. Kurucu ailesinin boyu çağdaş ya da yakın kaynakla gösterilebilen hanedan sayısı sanıldığından azdır: Selçuklular (Kınık), Salgurlular (Salur), Akkoyunlular (Bayındır), Kadı Burhâneddin (Salur), Artuklular (Döğer), Ramazanoğulları (Yüreğir), Nadir Şah'ın Afşar hanedanı (Avşar) ve Kaçarlar. Osmanlı-Kayı ve Karaman-Avşar bağlantıları 15. yüzyıl geleneğine dayanır; Anadolu beyliklerinin çoğunda kurucu boy bilinmemektedir.

 

İnanç bakımından Oğuzlar Gök Tanrı merkezli bozkır inancından 10. ve 11. yüzyıllarda İslam'a geçti. Sonraki ayrışma (Anadolu'da Sünnilik ile Kızılbaş-Alevi gelenek, İran'da Onikiimam Şiiliği, Balkanlarda Ortodoks Hristiyanlık) boylara göre değil, coğrafyaya ve siyasi tarihe göre gerçekleşti. Aynı boy adı bugün birden fazla inanç topluluğunda yaşamaktadır.

 

1. Giriş: Kayboldular mı, dönüştüler mi?

Bugün Anadolu'nun hemen her bölgesinde Kayı, Bayat, Avşar, Çepni, Eymir, Karkın ya da Kınık adını taşıyan bir köye rastlamak mümkündür. Kayseri'de kendini Avşar bilen aileler, Karadeniz'de Çepni adını yaşatan topluluklar, Türkmenistan'da Salır ve Çovdur adını taşıyan gruplar, İran'da Afşar ve Bayat adıyla bilinen topluluklar vardır. Buna karşılık 11. yüzyıl kaynaklarında gördüğümüz, boylar halinde örgütlenmiş Oğuz eli artık yoktur. Bu iki gerçek yan yana konunca asıl soru ortaya çıkar: Boylar yok olmadıysa, onlara ne oldu?

 

Kısa cevap, boyların eski anlamıyla “boy” olma özelliğini zamanla kaybettiğidir. Bunu beş süreç açıklar. Birincisi parçalanmadır: aynı boyun obaları birbirinden binlerce kilometre uzağa düştü. İkincisi karışmadır: beylikler ve ordular tek bir boydan oluşmadı; Oğuz boyları birbirleriyle ve Oğuz olmayan topluluklarla birleşti. Üçüncüsü konfederasyonlaşmadır: Akkoyunlu, Karakoyunlu, Dulkadirli, Halep Türkmenleri, Kızılbaş ya da Şahseven gibi yeni üst kimlikler eski boy adlarının önüne geçti. Dördüncüsü yerleşikleşmedir: oba köye, yaylak-kışlak düzeni vergiye kayıtlı yerleşime dönüştükçe boy adı gündelik siyasi işlevini yitirdi. Beşincisi devletleşmedir: Selçuklu, Osmanlı ya da Safevi tebaası olmak, boy mensubiyetinden daha belirleyici hale geldi.

 

Bu yüzden “hangi devlet hangi boydan çıktı?” sorusu tek başına yetmez: bir hanedanın hangi boydan geldiği ile o devletin halkını hangi boyların oluşturduğu ayrı sorulardır. Bu makale her devlet ve beylik için iki soruyu ayrı ayrı soruyor.

 

2. Kaynaklar ve yöntem

2.1. Dört ana kaynak

Oğuz boyları hakkındaki bilgimiz dört temel esere dayanır. Kâşgarlı Mahmud'un Divânu Lugâti't-Türk'ü (1070'ler) Oğuz boylarını yirmi iki olarak sayar ve damgalarını verir. Kâşgarlı, listesindeki Çarukluğ boyunun “sayısı az ve damgası belli değil” olduğunu belirtir; bu ad sonraki listelerde görülmez. Reşidüddin Fazlullah'ın Câmiu't-Tevârih'i (14. yüzyıl başı) yirmi dört boyu Bozok ve Üçok diye iki kola ayırır, her boyu Oğuz Kağan'ın bir torununa bağlar ve boylara damga, ülüş (şölende düşen et payı) ve ongun (kutsal kuş) verir. Kâşgarlı'da bulunmayan Yaparlı, Kızık ve Karkın bu listede yer alır.

 

Bu fark önemlidir. “Yirmi dört Oğuz boyu”, 10. ve 11. yüzyıla ait bir siyasi kayıt değil, Reşidüddin'le klasik biçimini alan 24'lü bir şemadır. Çağdaş kaynaklar boylar halinde örgütlenmiş bir Oğuz eli gösterir; Bozok-Üçok ikiliği ise 1153'te Sultan Sencer'e karşı ayaklanan Horasan Oğuzlarında gerçek bir örgütlenme olarak görülür. Sayının 24'e tamamlanması ve boyların Oğuz Kağan'ın torunlarına bölüştürülmesi şemaya aittir. Bu makale “yirmi dört boy” derken bu listeyi kasteder.

 

Yazıcızâde Ali, II. Murad döneminde (1421–1451) yazdığı Selçuklu tarihinde bu Oğuz şeceresini Osmanlı tarih yazımına taşımıştır. Ebülgazi Bahadır Han'ın Şecere-i Terâkime'si (1659–1660) ise aynı geleneği Türkistan'da kalan Türkmenlerin hafızasından yeniden kurar. Modern araştırmanın temel eseri hâlâ Faruk Sümer'in Oğuzlar (Türkmenler): Tarihleri - Boy Teşkilâtı - Destanları kitabıdır (ilk baskı 1967). TDV İslâm Ansiklopedisi'ndeki boy maddelerinin çoğu da Sümer'in kaleminden çıkmıştır ve bu makalede sıkça kaynak olarak anılmaktadır.

 

Bu eserler eşit ağırlıkta değildir: Kâşgarlı çağdaş bir tanıktır; Reşidüddin kendisinden iki-üç yüzyıl önceki boy dünyasını düzenli bir soy ağacı halinde sunar; Yazıcızâde ve Ebülgazi daha da geçtir ve kendi hanedanlarının meşruiyet ihtiyaçlarıyla yazar.

 

2.2. Kanıt düzeyleri

Makalede her iddia aşağıdaki dört düzeyden biriyle işaretlenmiştir. Düzey iddiaya verilir, boya değil: örneğin Kayı boyunun Anadolu'daki varlığı tahrir defterleriyle belgelidir (A), ama Osmanlı hanedanının Kayı'dan geldiği iddiası geç gelenektir (C).

 

Düzey	Tanım	Nasıl okunmalı
A - Belge	Çağdaş kayıt: kronik, tahrir defteri, sikke, kitabe, resmi yazışma.	En güçlü dayanak.
B - Erken anlatı	Olaydan bir-iki kuşak sonra yazılmış anlatı veya hanedanın kendi tarih yazımı.	Güçlü; ama eleştirel okunmalı.
C - Geç gelenek	Yüzyıllar sonra kurulan soy kütüğü, destan veya meşruiyet anlatısı.	Mümkün; tarihi ispat değildir.
D - Çıkarım	Yer adı, aşiret adı, nüfus dağılımı ya da sözlü soy anlatısından yapılan tahmin.	İz gösterir; soy zinciri kurmaz.

 

Bir iddianın geç bir kaynakta bulunması onu yanlış yapmaz; yalnızca ispat gücünü düşürür. Tarihçilikte önemli olan, neyi bildiğimiz kadar neyi hangi güvenle bildiğimizi de söylemektir.

 

3. Destan ile tarih: Oğuz Kağan

Oğuz Kağan, Türk tarihi hafızasının en güçlü kurucu ata figürlerinden biridir. Destanda olağanüstü bir doğumla dünyaya gelir, cihan hâkimiyeti için seferlere çıkar ve ülkesini oğulları arasında paylaştırır. Gün, Ay ve Yıldız'dan Bozokların, Gök, Dağ ve Deniz'den Üçokların türemesi bu destani soy düzeninin parçasıdır. Destanın iki ana biçimi vardır: İslam öncesi motifleri koruyan Uygur harfli nüsha (Paris, Bibliothèque nationale; W. Bang ve G. R. Rahmeti [Arat] neşri, 1936) ve Reşidüddin'de görülen İslami Oğuzname geleneği.

 

Oğuz Kağan'ın tarihi kimliği tartışmalıdır. Friedrich Hirth'ten beri Türk tarih yazımında onu Asya Hun hükümdarı Mete (Modu) ile özdeşleştiren güçlü bir gelenek vardır. Başka araştırmacılar destanın farklı dönemlerden katmanlar taşıdığını ve daha eski bozkır anlatılarıyla ilişkili olduğunu savunur. En güvenli yaklaşım, Oğuz Kağan'ı farklı dönemlerin siyasi ideallerinin, soy hafızasının ve destan motiflerinin birleştiği efsanevi ata olarak görmektir (düzey C).

 

Konumuz Oğuz Kağan'ın kimliğini çözmek değil, 10. ve 11. yüzyıllarda Seyhun çevresinde yaşadığı belgelenen Oğuz topluluğunun sonraki kaderidir. Destan Oğuzların kendilerini nasıl anlattığını, kronikler ve tahrir defterleri ise nerede ve nasıl yaşadıklarını gösterir.

 

4. Kelimeleri ayırmak: Oğuz, Türkmen, boy, oba, oymak, el

Oğuz, belirli dönemlerde geniş bir siyasi ve etnik topluluğun adıdır. Ad ilk kez Göktürk yazıtlarında “Dokuz Oğuz” biçiminde geçer; TDV İA'nın “Oğuzlar” maddesi onu en makul biçimde ok (kabile birimi) ve çokluk eki -z ile açıklar. Türkmen ise İslam'a giren Oğuzlar için Müslüman yazarların 10. yüzyıldan itibaren kullandığı addır; Oğuzlar bu adı başta benimsemedi, ama 13. yüzyıldan sonra birçok bölgede Türkmen adı Oğuz adının yerini aldı. Anadolu Türkmenleri, Irak-Suriye Türkmenleri ve Türkmenistan Türkmenleri bu yüzden aynı tarihi mirasın farklı kollarıdır.

 

Boy, Oğuz siyasi toplumunun büyük alt birliğidir: Kayı, Bayat, Avşar ya da Çepni gibi. Oba, birlikte göç eden küçük göçebe topluluktur. Oymak ve aşiret, özellikle Osmanlı ve İran kayıtlarında büyüklüğü değişebilen topluluklar için kullanılır. El ya da ulus (Dulkadir-eli, Bozulus gibi) daha geniş bir aşiretler birliğini anlatır. Konfederasyon ise farklı boy ve oymakların ortak bir liderlik çevresinde toplanmasıdır.

 

Bu ayrım önemli bir yanılgıyı önler: bir beyliğin hükümdar ailesini bir boya bağlayabilsek bile, uçlarda bir beyin çevresinde farklı Türkmen obaları, şehirli Müslümanlar, dervişler ve yerli Hristiyanlar birlikte bulunuyordu. “Boy” ile “devlet” hiçbir zaman bire bir aynı şey olmadı.

 

5. Seyhun'dan dört yöne

5.1. Dokuz Oğuz ve Seyhun Oğuzları

Sekizinci yüzyılın Moğolistan'ındaki Dokuz Oğuzlar ile 10. yüzyılda Seyhun çevresinde yaşayan Oğuzlar arasındaki bağ kesintisiz biçimde gösterilemez. Ad ve bazı siyasi gelenekler sürmüş olabilir; ama bozkırda topluluklar parçalanır, birleşir ve yeniden adlandırılır.

 

5.2. Oğuz Yabgu Devleti

Onuncu yüzyılın ilk yarısında Oğuzlar, Aral Gölü ile aşağı Seyhun havzasında bir siyasi birlik oluşturdu. Başkent Yenikent'ti; hükümdar yabgu unvanını taşıyor, yanında kül erkin adlı bir yönetici ve ordu komutanı subaşı bulunuyordu. Bu yapı merkezi bir devletten çok, boyların yabgu çevresindeki gevşek birliğiydi. Devlet 1003'ten önce dağıldı. İç çekişmeler, Selçuklu ailesi gibi güçlü grupların ayrılması ve Kıpçak baskısı birlikte etkili oldu; hangisinin belirleyici olduğu tartışmalıdır.

 

5.3. Selçuk Bey, Kınıklar ve İslamlaşma

Selçuklu hanedanının atası Selçuk Bey, yabgunun subaşısı Dukak'ın oğluydu ve Kınık boyuna mensuptu. Kâşgarlı Mahmud, Kınıkları “çağının sultanlarının boyu” olarak anar (düzey A). Selçuk yabgu ile anlaşamayınca Seyhun üzerindeki sınır şehri Cend'e geçti ve orada Müslüman oldu. Bu olay için genellikle 961 civarı verilir, ama tarih yaklaşıktır.

 

İslamlaşma bir hükümdar kararıyla değil, ticaret, sınır şehirlerindeki Müslüman yerleşimciler, siyasi ittifaklar ve derviş ağları aracılığıyla bir yüzyıla yayılarak gerçekleşti. 960 civarında “200.000 çadır Türk”ün İslam'a girdiğine dair ünlü kayıt yalnızca Oğuzlarla ilgili değildir; Karahanlı sahasındaki çeşitli Türk topluluklarını kapsar. Oğuz yabgusu ise 1002'de Sâmânilerle kurduğu evlilik ittifakının ardından İslam'a geçti.

 

5.4. Büyük dağılış

On birinci yüzyıldan itibaren Oğuz dünyasının ağırlık merkezi batıya kaydı. Boylar arası rekabet, otlak ihtiyacı, Selçuklu fetihlerinin açtığı alanlar ve daha sonra Karahıtay ve Moğol baskıları farklı zamanlarda farklı göç dalgalarını harekete geçirdi.

 

Yön	Dönem	Ne oldu	Uzun vadeli iz
Karadeniz'in kuzeyi → Balkanlar	1054 sonrası	Uz (Rus kaynaklarında Tork) adıyla anılan gruplar Kıpçak baskısıyla Tuna'yı geçti; salgın ve savaşlarla eridi, kalanlar Bizans ve Rus hizmetine girdi. Malazgirt'te (1071) Bizans safında Uz birlikleri vardı.	Dağınık; Gagavuz köken tartışmalarının unsurlarından biri.
Horasan → İran → Azerbaycan	1040–13. yy	Dandanakan'dan (1040) sonra büyük Türkmen kitleleri İran'a aktı. 1153'te Sultan Sencer'i yenen Horasan Oğuzları sonra Kirman, Fars ve Anadolu'ya dağıldı.	Azerbaycan ve İran Türkleri; Afşar, Bayat, Kaşkay, Şahseven toplulukları.
Anadolu, Suriye ve Irak	1071–14. yy	Malazgirt sonrası iki yüzyıl süren göç. Moğol baskısıyla 13. yüzyıl sonunda yaklaşık 40.000 çadır Türkmen Suriye'ye indi; Memlük Sultanı Baybars onlara Gazze'den Diyarbekir'e yurt verdi.	Türkiye, Irak ve Suriye Türkmenleri; yüzlerce boy adlı yerleşim.
Türkistan'da kalanlar	10. yy sonrası	Mangışlak'ta bir Oğuz yabguluğu kuruldu (1128'den önce Hârizmşah Atsız yıktı). Kalan Salur ağırlıklı gruplar bugünkü Türkmen aşiretlerinin çekirdeğini oluşturdu.	Türkmenistan'da Salır, Çovdur, İgdir adları; Çin'de Salarlar.

 

Anadolu'ya geliş tek seferlik değildi. 1243 Kösedağ yenilgisi ve Moğol hâkimiyeti, Türkmen nüfusun Anadolu'nun batı ve güney uçlarına yeniden yığılmasına yol açtı; ikinci dönem beyliklerinin toplumsal zemini bu hareketlilik içinde oluştu.

 

6. Devletler ve hanedanlar: Oğuz boyları nerede kurucu, nerede kurucu kitle?

Aşağıdaki tablolarda her devlet için iki ayrı soru sorulmaktadır. Kurucu ailenin boyu sütunu, hanedanı belirli bir boya bağlayan iddiayı ve kanıt düzeyini verir. İçindeki Oğuz boyları sütunu ise o devletin ordusunda, halkında veya konfederasyonunda kayıtlı boy ve oymakları gösterir; bu bilgiler çoğunlukla tahrir defterlerinden ve çağdaş kroniklerden gelir ve genellikle birinci sütundakilerden daha sağlamdır.

 

6.1. Selçuklu çağı (11.–13. Yüzyıl)

Devlet	Dönem	Kurucu ailenin boyu (düzey)	İçindeki Oğuz boyları	Hâkim dini çizgi
Büyük Selçuklu	1040–1157	Kınık (A: Kâşgarlı)	Kuruluşta Beydililerin önemli bir kolu; Horasan'da Bozok ve Üçok kitleleri	Sünni; hanedan Hanefi, Nizâmiye medreseleri Şâfii-Eş'ari
Kirman Selçukluları	1048–1187	Kınık (A: Selçuklu kolu)	Kirman'a 1179'dan sonra Horasan Oğuzları yerleşti	Sünni
Irak Selçukluları	1118–1194	Kınık (A)	Yıva melikleri (Hemedan-Bahar Kalesi); Huzistan'da Avşarlar	Sünni
Anadolu Selçukluları	1077–1308	Kınık (A)	Anadolu'ya gelen boyların neredeyse tümü; uçlarda Çepni, Kayı, Salur, Avşar, Eymir, Karkın vb.	Sünni kurumlar; göçebeler arasında Türkmen tasavvufu
Salgurlular (Fars atabegleri)	1148–1286	Salur (A/B: hanedan adını boydan alır)	Salur	Sünni
Huzistan Avşar beyliği	12. yy	Avşar (A: Şümle, 1155 dolayı)	Avşar	Sünni
Kirman Oğuz Devleti	1187–1213	Karma Horasan Oğuzları (A: Melik Dinâr)	Bozok ve Üçok kitleleri	Sünni
Artuklular	1102–1409	Döğer (B: Şemseddin el-Cezeri, ö. 1338)	Döğer; Diyarbekir Türkmenleri	Sünni
Hârizmşahlar (Anuştegin soyu)	1097–1231	Tespit edilemiyor; Begdili iddiası geç (C)	Yıva grupları; ordunun bel kemiği Kıpçak-Kanglı	Sünni

 

Bu dönemin en sağlam bağlantısı Selçuklu–Kınık'tır, çünkü Kâşgarlı hanedanın yükseldiği yıllarda yazmaktadır. Artukluların Döğer'den geldiğini bildiren Şemseddin el-Cezeri ise hanedandan yaklaşık iki yüzyıl sonra yazmıştır (B). Hârizmşah hanedanı için TDV İA, Kafesoğlu'na dayanarak Anuştegin'in boyunun tespit edilemediğini belirtir; İbnü'l-Esir de boy adı vermez. Yaygın “Begdili” iddiası bu yüzden geç gelenek düzeyinde kalır.

 

6.2. Türkmen konfederasyonları ve Memlük Suriyesi (14.–16. yüzyıl)

Moğol çağında Oğuz boyları artık tek tek değil, büyük konfederasyonlar içinde görünür. Kuzey Suriye ve Güneydoğu Anadolu'da Memlük Devleti'ne bağlı Halep Türkmenleri, Döğer, Beydili, Avşar, Kızık, Peçenek, Karkın ve Büğdüz oymaklarını barındırıyordu. Döğerlerin 14. yüzyılın ikinci yarısında Ca'ber Kalesi yöresinde kendi beylikleri vardı; Akkoyunlu tehlikesi karşısında Karakoyunlulara bağlandılar.

Devlet / konfederasyon	Dönem	Kurucu ailenin boyu (düzey)	İçindeki Oğuz boyları	Hâkim dini çizgi
Dulkadıroğulları	1337–1522	Bilinmiyor; Dulkadır Türkmenleri Bozok kolundandı	Bayat, Yazır, Dodurga, Avşar, Kızık, Beydili, Karkın, Eymir	Sünni
Ramazanoğulları	1352–1608	Yüreğir (B)	Üçok oymakları: Özeroğulları, Kara İsâ, Kuştemür, Kosunlu, Ulaş; Çukurova'da Kınık, Bayındır, Salur	Sünni
Karakoyunlular	1351–1469	Bilinmiyor; Yıva'dan geldikleri V. Minorsky'nin görüşü (D)	Baharlı, Sa'dlı; sonradan Döğerler	Sikkelerde dört halifenin adı; Şii eğilim iddiası zayıf
Akkoyunlular	1340–1514	Bayındır (A/B: Türk kaynaklarında “Bayındır Han oğlanları”, saray tarihçisi Tihrâni)	Bayındır, Pürnek, Musullu, Avşar (Mansur Bey), Çepni	Sünni
Kadı Burhâneddin Devleti	1381–1398	Salur (A/B: çağdaş Bezm ü Rezm)	Orta Anadolu Türkmenleri	Sünni; hükümdar Kayseri kadılığından yükselmişti

 

Akkoyunlu–Bayındır ve Kadı Burhâneddin–Salur bağlantıları hanedanların kendi dönemlerinde yazılmış kaynaklara dayanır. Karakoyunluların boyu ise bilinmez; Yıva bağlantısı, Baharlı oymağının adını Yıva meliklerinin Bahar Kalesi'ne bağlayan Minorsky'nin bir çıkarımıdır.

 

6.3. Büyük imparatorluklar ve İran hanedanları (14.–20. Yüzyıl)

Devlet	Dönem	Kurucu ailenin boyu (düzey)	İçindeki Oğuz boyları	Hâkim dini çizgi
Osmanlı	1299–1922	Kayı (C: II. Murad devri tarihçisi Yazıcızâde Ali)	Anadolu ve Rumeli'nin hemen bütün boyları; Yörük, Bozulus, Yeni İl, Dulkadır-eli, Halep Türkmenleri teşkilatları	Sünni (Hanefi)
Safeviler	1501–1736	24 Oğuz boyundan birine bağlanamaz; aile atası Safiyyüddin'in etnik kökeni tartışmalıdır (Arap, Türk, Fars ve Kürt köken görüşleri). Aile 15. yy'da Türkçe konuşuyordu; Şah İsmail Hatâi mahlasıyla Türkçe şiir yazdı	Kızılbaş oymakları: Avşar, Çepni, Ustaclu, Dulkadır, Rumlu, Şamlu (içinde Beydili), Tekelü; Dulkadır-eli'nden bir Eymir kolu; 17. yy'da Yazırlar	Onikiimam Şiiliği (1501'den)
Afşar hanedanı (Nadir Şah)	1736–1796	Avşar, Kırklı obası (A)	Avşar kolları	Şii; Nadir Şah Sünni-Şii uzlaşısı için “Ca'feri mezhebi” formülünü önerdi (1736)
Kaçarlar	1796–1925	Kaçar oymağı (A): Şam Bayatı, Akçalu ve Akça Koyunlu obalarından oluştu; Safevi döneminde obaları arasında Yıva adı geçer	Kaçar, Bayat, Afşar	Onikiimam Şiiliği
Kaşkay konfederasyonu	18. yy–	Halaç kökenli Şahilu çevresi	Bayat, İgdir, Beydili, Şamlı, Musullu	Şii
Şahseven konfederasyonu	17. yy–	Karma	Afşar, Şamlu, Tekeli ile Kürt Şakaki	Şii

 

Osmanlı-Kayı bağlantısı kuruluş çağının kaynaklarında görülmez; TDV İA'ya göre muhtemelen Yazıcızâde Ali'den sonraki tarihçilere geçmiştir. Bu, iddianın yanlış olduğunu değil, çağdaş belgeyle desteklenmediğini gösterir.

 

Safevi örneği, eski boy düzeninin ne kadar dönüştüğünü gösterir. Kızılbaş oymaklarının çoğu adını yirmi dört boydan değil, Anadolu ve Suriye'deki yurtlarından alır: Rumlu (Sivas-Tokat yöresi), Şamlu (Suriye), Tekelü (Antalya yöresi). Avşar ve Çepni eski boy adlarını taşıyarak bu yapıya giren nadir örneklerdir. Kaçarlar da 24'lü şemadaki bir boy değil, Bozok (Yozgat) çıkışlı obaların 15. yüzyıl sonunda Gence'ye göçüyle oluşmuş bir oymaktır; Kaçar kolları 18. ve 19. yüzyıllarda Gence ve Revan hanlıklarını da yönetti.

 

6.4. Bu tablolardan ne öğreniyoruz?

Kurucu ailenin boyu için A veya B düzeyinde dayanak bulunan devletler Selçuklular (Kınık), Salgurlular ve Kadı Burhâneddin (Salur), Akkoyunlular (Bayındır), Artuklular (Döğer), Ramazanoğulları (Yüreğir), Afşar hanedanı (Avşar) ve Kaçarlardır; Osmanlı-Kayı, Karaman-Avşar ve Hârizmşah-Begdili geç gelenek, Karakoyunlu–Yıva ise modern bir çıkarımdır. Hanedanın kökeni ne kadar kesin olursa olsun, devletin toplumsal bileşimi çok daha geniştir: ordularda ve beyliklerde farklı Oğuz boyları, Kıpçaklar, gulâm kökenli askeri elitler, yerli Müslüman ve Hristiyan unsurlar bir aradaydı.

 

7. Anadolu beylikleri: hangi beylik hangi boydan?

Anadolu beyliklerinin çoğunda kurucu ailenin hangi Oğuz boyundan geldiği bilinmemektedir. Uç beyleri kendi boylarını nadiren yazdırdı; boy adı taşıyan soy iddiaları çoğunlukla çağdaş kaynaklarda görülmez ve 15. yüzyılda belirginleşen geç soy geleneklerine dayanır. Aşağıdaki tabloda “kaynak ne diyor” sütunu, ilgili TDV İA maddesinin kurucu aile hakkında söylediğini özetler. Son sütun, beyliğin bölgesinde 15. ve 16. yüzyıl tahrir defterlerinde kayıtlı Oğuz boy adlarından örnekler verir (düzey D).

Beylik	Merkez	Dönem	Kaynak ne diyor	Düzey	Bölgedeki boy izleri
Dânişmendliler	Sivas, Tokat, Kayseri	1071–1178	Azerbaycan'da yaşamış bir Türkmen ailesi; boy belirtilmez	-	Karkın (Sivas)
Saltuklular	Erzurum	1072–1202	Saltuk Bey'in Malazgirt öncesi hayatı bilinmiyor	-	-
Mengücüklüler	Erzincan, Divriği	1072–1228	Sümer: boyları bilinmiyor; Divriği'deki Salur oymağına bakarak “Salur” demek tahmin olarak bile ileri sürülemez	-	Salur (Divriği)
Çaka Beyliği	İzmir	1081–1092	Dânişmendnâme'de Çavuldur boyundan bir başbuğ	C	-
Artuklular	Hasankeyf, Mardin, Harput	1102–1409	Döğer (Şemseddin el-Cezeri, ö. 1338)	B	Döğer
Sökmenliler (Ahlatşahlar)	Ahlat	1100–1207	Kurucu bir Selçuklu kumandanı; boyu bilinmiyor	-	-
Karamanoğulları	Larende (Karaman)	1256–1487	Yazıcıoğlu Ali'ye göre Avşar; destekleyen oymaklar Turgutlu, Bayburtlu, Oğuzhanlı	C	Kayı, Peçenek
Menteşeoğulları	Muğla, Peçin	1280–1424	Boy bilgisi yok	-	Kayı, İgdir
Candaroğulları	Kastamonu, Sinop	1292–1461	“Hangi Türkmen boyuna mensup olduğu belli değildir”	-	Karaevli, Kayı
Karesioğulları	Balıkesir	1297–1360	Menşei bilinmiyor; mezar taşlarına göre şecereleri Dânişmendlilere dayanır	-	Karkın, Çepni
Osmanoğulları	Söğüt	1299–	Kayı (Yazıcızâde Ali)	C	Kayı
Germiyanoğulları	Kütahya	1300–1429	Menşei ispatlanamayan görüşler; muhtemelen Celâleddin Hârizmşah'la gelen bir aşiret	-	Kayı
Hamidoğulları / Tekeoğulları	Eğirdir / Antalya	1300–1423	Boy bilgisi yok	-	Yazır, İgdir, Kayı
Aydınoğulları	Birgi	1308–1426	Kurucu bir Germiyan subaşısıydı; boyu bilinmiyor	-	Çepni
Saruhanoğulları	Manisa	1313–1410	Boy bilgisi yok	-	Karkın, Çepni
Eretna Devleti	Sivas, Kayseri	1335–1381	Kurucu Uygur kökenli bir İlhanlı kumandanı; Oğuz değil	-	-
Dulkadıroğulları	Elbistan, Maraş	1337–1522	Bozok Türkmenleri; hanedanın boyu belirsiz	-	Bayat, Yazır, Kızık, Karkın, Eymir
Tâceddinoğulları	Niksar	1348–1428	Selçuklu soyu iddiası; Canik'teki faaliyeti Çepnilerle ilişkiye işaret eder	D	Çepni
Hacıemiroğulları	Ordu, Giresun	1350-1427	Hacı Emiroğlu Süleyman Bey'in Giresun fethi (1396–97) Çepnilerin Trabzon yöresine ulaşmasını sağladı	D	Çepni
Ramazanoğulları	Adana	1352–1608	Yüreğir	B	Yüreğir, Kınık, Bayındır, Salur
Kadı Burhâneddin	Sivas	1381–1398	Salur (Bezm ü Rezm)	A/B	-
Özeroğulları	Dörtyol	14.–16. yy	Kınık; Ramazanoğullarına bağlı Üçok oymağı	B	Kınık

 

Popüler yayınlarda beyliklere verilen boy adlarının çoğunun (Dânişmendliler için Karkın veya Çepni, Saltuklular için Eymir, Mengücüklüler için Salur, Germiyan, Karesi, Saruhan, Candar, Aydın ve Menteşe için çeşitli boylar) bilinen bir kaynağı yoktur. Bazıları açıkça yanlıştır: Eretna bir Oğuz beyi değildi; Alaiye Beyliği'ni Kınıklara bağlamak da doğru değildir, çünkü Alaiye Karamanoğullarının bir koluydu ve Kınıklarla ilişkili beylik Dörtyol'daki Özeroğullarıdır.

 

Tablonun asıl gösterdiği, beyliklerin tek bir boyun değil bir bölgenin ve bir beyin çevresinde toplanan karma bir topluluğun adı olduğudur. Karesi ve Saruhan bölgelerinde Karkın ve Çepni köyleri, Hamid ve Teke'de Yazır, İgdir ve Kayı yerleşimleri yan yana görülür. Çepniler ise kuzeyde belirleyici oldu: Sinop'tan Giresun'a uzanan hatta Doğu Karadeniz'in Türkleşmesi büyük ölçüde onların eseridir.

 

8. Yirmi dört boyun kaderi

Aşağıda boylar Reşidüddin'in sırasıyla ele alınıyor. “Boyun kaderi” derken kesintisiz bir soy zinciri değil, kayıtlarda görülen siyasi, coğrafi ve adlandırma izleri kastediliyor. Yer adı sayıları, Faruk Sümer'in TDV İA “Oğuzlar” maddesindeki toplu tablodan alınmıştır: bu tablo her boy için 16. yüzyıl tahrir defterlerindeki yer adı sayısını ve Sümer'in tespit ettiği günümüz sayısını verir. Boyların kendi maddelerinde sayım birimi farklı olduğu için (köy, yer, ekinlik) küçük farklar görülebilir. Az belgelenmiş boylarda en doğru cümle bazen “bilmiyoruz” olacaktır.

 

8.1. Bozoklar

Kayı. Kâşgarlı boyu Kayıg adıyla kaydeder. Anadolu'da 16. yüzyılda 94 yer adıyla en yaygın boy adıdır (bugün 25); en yoğun kümeler Kütahya, Çankırı, Konya, Denizli ve Menteşe'dedir (A). Osmanlı hanedanına uzanan soy zinciri ise 15. yüzyıl geleneğidir (C). TDV İA, Karakeçililerin Kayı ve Osmanlılarla akrabalığı iddiasını da şüpheli bulur. Türkmenistan'da Göklen ulusu içinde 19. yüzyılda 24 obalık bir Kayı kolu vardı.

 

Bayat. Oğuz coğrafyasının en geniş sahasına yayılan adlardan biridir. 16. yüzyılda Anadolu'da 42 yer adı görülür; bunların 32'si bugüne ulaşmıştır. Kışı Kuzey Suriye'de geçiren kolları “Şam Bayatı” diye anıldı; bunların bir bölüğü Kaçar oymağının oluşumuna katıldı. Irak'ta Kerkük, İran'da Nişabur çevresinde Bayat toplulukları yaşar. Dede Korkut Kitabı, Korkut Ata'yı “Bayat boyundan” diye tanıtır; şair Fuzûli de Bayat kökenli kabul edilir.

 

Alkaevli. Kâşgarlı'da Alka Bölük biçiminde geçer. Sonraki dönemlerde izi en zayıf kalan boylardandır ve TDV İA'da ayrı maddesi yoktur. Daha büyük toplulukların içinde erimiş ya da başka bir adla yaşamış olabilir; bunu gösteren kayıt yoktur.

 

Karaevli. Kâşgarlı'da Kara Bölük adıyla geçer. 16. yüzyılda yalnızca 8 yer adı bu boyu hatırlatır; bunların çoğu Bolu'nun Onikidivan kazasında ve Kastamonu dolaylarındadır. Toroslarda küçük Karaevli yörük oymakları yaşar.

 

Yazır. Asıl yurtları Horasan'da Nesâ'nın batısındaydı. Anadolu'da 16. yüzyılda 24 Yazır yer adı (bugün 19) ile Dulkadır-eli, Bozok, Hamid, Teke ve Ankara'da Yazır oymakları vardı. Horasan'da kalan kolları 17. yüzyılın ilk çeyreğinde Safevilere bağlandı.

 

Döğer. Artuklu hanedanının bu boydan geldiğini 14. yüzyılda Şemseddin el-Cezeri bildirir (B). 14. yüzyılın ikinci yarısında Ca'ber Kalesi yöresinde bir Döğer beyliği vardı. 16. yüzyılda Halep Döğeri 230, Hama Döğeri 199 ve Bozulus içindeki Döğer oymağı 195 hâneydi; Kerkük'te ve Sis (Kozan) yöresinde de Döğer oymakları görülür. Tahrir defterlerinde 19 Döğer yer adı vardır; bugün 6'sı yaşar.

 

Dodurga. 16. yüzyılda 24 yer adı görülür (bugün 12). Çorum'a bağlı Dodurga ilçesi ile Sandıklı, Bolu ve Mudurnu yörelerindeki köyler bu adı korur. 19. yüzyılda Etrek ile Gürgen arasındaki Türkmen çölünde de kalabalık bir Dodurga grubu yaşıyordu.

 

Yaparlı. Kâşgarlı'nın listesinde yoktur, yalnızca Reşidüddin'de görülür. Anadolu'da belirgin bir yer adı ya da siyasi oluşumla ilişkilendirilemez. En doğru sonuç, bağımsız bir boy adı olarak izlenemediğidir.

 

Avşar (Afşar). İzi en güçlü boylardan biridir. 12. yüzyılda Huzistan'da Şümle'nin beyliği vardı; Akkoyunlu ve Safevi ordularında yer aldılar ve Nadir Şah Avşar'ın Kırklı obasından çıktı (A). Karamanoğullarını Avşar'a bağlayan iddia ise Yazıcıoğlu Ali'ye dayanır (C). Anadolu'da 16. yüzyılda 86 yer adıyla Kayı'dan sonra ikinci sıradadır; bunların 53'ü bugüne ulaşmıştır. 1865'teki Fırka-i Islâhiye iskânından sonra Kayseri'nin Pınarbaşı, Tomarza ve Sarız yörelerinde yetmişi aşkın Avşar köyü oluştu.

 

Kızık. Kâşgarlı'da yoktur ama Anadolu'daki izi şaşırtıcı derecede güçlüdür: 16. yüzyılda 28 yer Kızık adını taşıyordu ve bunların 21'i bugüne ulaşmıştır. Halep ve Şam Türkmenleri içinde Kızık oymakları vardı. Sivas ve Yozgat'taki “Kızık halayı” bu hafızanın yaşayan bir izidir.

 

Beydili (Begdili). Anadolu'da 16. yüzyılda 23 yer adı Beydili'ye aitti (bugün 9). TDV İA'ya göre önemli bir Beydili kolu Selçuklu Devleti'nin kuruluşunda rol oynadı. İran'a giden Beydililer Safevi devletini kuran Şamlu oymağının içinde yer aldı; Anadolu ve Suriye'de kalanlar ise Halep Türkmenleri, Yeni İl ve İç İl teşkilatlarına katıldı. Aynı boy adının hem Osmanlı hem Safevi dünyasında farklı siyasi ve dini tercihler taşıyabildiğinin en iyi örneklerinden biridir.

 

Karkın. Kâşgarlı'da yoktur. Anadolu'da 62 yer bu adı taşıyordu (bugün 34); Sivas'ta 8, Karahisar-ı Sâhib'de 6, Saruhan'da 6 ve Karesi'de 4 köy vardı. Dulkadir-eli'ndeki Karkınlar daha kalabalıktı; Antep'te Halep Türkmenleri arasında da Karkın grupları görülür. Birbirinden uzak bölgelerdeki kümeler, boyun Anadolu'ya farklı obalar halinde ve farklı yollardan girdiğini düşündürür.

 

8.2. Üçoklar

Bayındır. Akkoyunlu hanedanının boyudur (A/B). 16. yüzyılda Anadolu'da 52 yer Bayındır adını taşıyordu (bugün 28); İzmir'e bağlı Bayındır ilçesi bu hafızanın en bilinen izidir.

 

Peçenek. Kâşgarlı, aynı adı taşıyan iki ayrı topluluktan söz eder: Bizans yakınında yaşayan bir Türk kavmi ve Oğuzların bir boyu. TDV İA'nın Oğuzlar maddesi, Konstantinos Porfirogennetos'a dayanarak Oğuz-Peçenek boyunun, yurtlarında kalıp Oğuzlarla birleşen Peçeneklerden oluştuğunu belirtir. Anadolu'da Ankara, Konya, Elbistan, Suşehri ve Emirdağ yörelerinde az sayıda Peçenek köyü vardı. Sümer'in toplu tablosu burada ilginç bir tersliği gösterir: 16. yüzyılda 4 olan Peçenek yer adı sayısı günümüzde 10'dur.

 

Çavuldur (Çavundur, Çovdur). Anadolu'da 21 yer adı (bugün 17) ve Bozulus ile Çorum'da Çavundur oymakları görülür. Dânişmendnâme, İzmir'deki Çaka Bey'i “Çavuldur Çaka” diye anar (C). Mangışlak'ta kalan kolları 17. yüzyılda Kalmuk baskısıyla bir bölümü Kuzey Kafkasya'ya göçtü. Türkmenistan'daki Çovdur toplulukları adı bugün de taşır.

 

Çepni. Anadolu'nun kuzeyinin Türkleşmesinde en görünür boydur (bkz. 7. bölüm). Hacı Bektâş-ı Veli'nin Sulucakarahöyük'teki ilk müritleri Çepnilerdendi. 16. yüzyılda 43 yer adı Çepnilere aitti ve bunların 36'sı bugüne ulaşmıştır; ad en iyi korunan boy adlarındandır. Bugün Doğu Karadeniz'in yanı sıra Balıkesir, İzmir, Manisa ve Aydın'da da Çepni toplulukları yaşar.

 

Salur. İzi Orta Asya'dan İran'a, Anadolu'dan Çin'e kadar uzanır. Dede Korkut'ta Salur Kazan, Oğuz ilinin en güçlü beyidir. Fars'taki Salgurlular ve Kadı Burhâneddin bu boydandır. 16. yüzyılda Anadolu'da 51 Salur yer adı vardı; bunların ancak yirmi ikisi bugüne ulaşmıştır. Türkmenistan Türkmenlerinin önemli bir kısmı Salur'dan geldiğini bilir. Çin'in Qinghai ve Gansu bölgelerindeki Müslüman Salarlar da bu adla ilişkilendirilir.

 

Eymir (Eymür). Hanedanlarla fazla görünmeyen ama Anadolu yer adlarına güçlü biçimde damga vuran bir boydur. 16. yüzyılda 71 yer adı Eymir'e aitti (bugün 28); en büyük küme Dulkadır-eli'ndeydi. Dulkadır-eli'nden bir Eymir kolu 1501'de Safevi Devleti'nin kuruluşuna katıldı. Gürgen boylarında 200 hânelik bir Eymir oymağı yaşıyordu.

 

Alayuntlu. Reşidüddin'in listesinde geçer; TDV İA'da ayrı maddesi yoktur. Erimenin en çarpıcı örneğidir: 16. yüzyılda 29 yer adı bu boya aitken, Sümer'in tespitine göre bugün yalnızca 1'i kalmıştır. Kütahya'daki Alayunt bu hafızanın izlerinden biridir.

 

Yüreğir (Üregir). Ramazanoğulları hanedanının boyudur (B). 16. yüzyılda Anadolu'da Üregir ve Yüregir adlı iki yöre ile 44 yer adı vardı (bugün 9); Yüreğirler Kınık, Bayındır ve Salur ile birlikte Çukurova'da yurt tuttu. Adana'nın güneyindeki Yüreğir ovası adını bu boydan alır.

 

İgdir. 16. yüzyılda 43 köy ve ekinlik İgdir adını taşıyordu; bunlardan ancak on dördü adını korumuştur. İçel, Teke, Hamid, Menteşe ve Adana'da yaşadılar. 1486'da Osmanlıya itaat eden Varsak beyleri arasında “İgdir oğlu” da vardı. İran'daki Kaşkay konfederasyonu içinde 500 evlik bir İgdir oymağı bulunur. Doğu Anadolu'daki Iğdır il adının bu boyla ilişkisi sıkça öne sürülür; TDV İA maddesi bu konuda bilgi vermez (D).

 

Büğdüz. 16. yüzyılda Anadolu'da 22 yer adı Büğdüzlere aitti; bunlardan günümüze yalnızca 6'sı ulaşmıştır. Hama sancağında küçük bir Büğdüz oymağı vardı. Bağımsız boy kimliğinin yerel topluluk ve yer adı düzeyine çekilmesinin tipik bir örneğidir.

 

Yıva. 12. ve 13. yüzyıllarda Irak Selçukluları, Hârizmşahlar, Eyyûbiler ve Anadolu Selçukluları hizmetinde görülür; Hemedan yakınındaki Bahar Kalesi'nde Yıva melikleri vardı. 16. yüzyılda Anadolu'da 19 Yıva yer adı tespit edilmiştir. Safevi döneminde Kaçar obaları arasında Yıva adı geçer. Karakoyunluları Yıva'ya bağlayan görüş V. Minorsky'nin çıkarımıdır (D).

 

Kınık. Siyasi tarih açısından en tartışmasız hanedan bağlantısına sahip boydur: Kâşgarlı, çağının sultanlarının Kınık boyundan olduğunu yazar (A). 16. yüzyılda 81 yer adı Kınıklara aitti; bugün 46 yerleşim bu adı yaşatır, bunlardan biri İzmir'e bağlı Kınık ilçesidir. Dörtyol'daki Özeroğulları da bu boydandı.

 

8.3. Yirmi dört boy tek bakışta

Boy	Kol	Kâşgarlı	16. yy yer adı	Bugün	Bağlanan devlet ve konfederasyonlar (düzey)
Kayı	Bozok	Var	94	25	Osmanlı (C)
Bayat	Bozok	Var	42	32	Dulkadır halkı; Kaçar oluşumu (A)
Alkaevli	Bozok	Var	-	-	-
Karaevli	Bozok	Var	8	6	-
Yazır	Bozok	Var	24	19	Dulkadır-eli; Safevi (17. yy)
Döğer	Bozok	Var	19	6	Artuklu (B); Karakoyunlu'ya bağlanma
Dodurga	Bozok	Var	24	12	-
Yaparlı	Bozok	Yok	-	-	-
Avşar	Bozok	Var	86	53	Afşar hanedanı (A); Akkoyunlu, Safevi; Karaman (C)
Kızık	Bozok	Yok	28	21	Dulkadır halkı
Beydili	Bozok	Var	23	9	Selçuklu kuruluşu; Safevi-Şamlu
Karkın	Bozok	Yok	62	34	Dulkadır-eli
Bayındır	Üçok	Var	52	28	Akkoyunlu (A/B)
Peçenek	Üçok	Var	4	10	-
Çavuldur	Üçok	Var	21	17	Çaka (C)
Çepni	Üçok	Var	43	36	Hacıemiroğulları (D); Safevi Kızılbaş oymağı
Salur	Üçok	Var	51	22	Salgurlu (A/B); Kadı Burhâneddin (A/B)
Eymir	Üçok	Var	71	28	Dulkadır-eli; Safevi kuruluşu
Alayuntlu	Üçok	Var	29	1	-
Yüreğir	Üçok	Var	44	9	Ramazanoğulları (B)
İgdir	Üçok	Var	43	14	Varsak beyleri
Büğdüz	Üçok	Var	22	6	-
Yıva	Üçok	Var	19	-	Yıva melikleri (A); Karakoyunlu (D)
Kınık	Üçok	Var	81	46	Selçuklu (A); Özeroğulları

 

Yer adı sayıları: Sümer, TDV İA “Oğuzlar” maddesindeki toplu tablo; “Bugün” sütunu Sümer'in tespit ettiği günümüz sayısıdır. “-” işareti tabloda sayı verilmediğini gösterir. Kâşgarlı'nın listesinde ayrıca, Reşidüddin'de bulunmayan Çarukluğ boyu yer alır.

 

9. Anadolu'da boy kimliği neden eridi?

Anadolu, Oğuz boylarının en yoğun iz bıraktığı coğrafyadır; ama eski boy düzeninin en hızlı çözüldüğü yer de burasıdır. Bunun dört nedeni vardır.

 

Birincisi uç toplumudur. Bizans sınırındaki Türkmen grupları kapalı boy birlikleri halinde değil, savaşçı beylerin çevresinde farklı obaların, dervişlerin ve yerli unsurların toplandığı hareketli topluluklar halinde örgütlendi.

 

İkincisi yerleşikleşmedir. Göçebe için boy ve oba, güvenlikten otlak paylaşımına kadar gündelik hayatı düzenleyen gerçek bir kurumdur. Oba köye yerleşip tarlaya, vergiye ve yerel idareye bağlandığında bu işlevi köy cemaati ve bölgesel aidiyet üstlenir. Boy adı bir süre köyün adı olarak kalır, sonra o da değişebilir. Sümer'in 16. yüzyıl tespitleriyle günümüz sayılarını karşılaştırmak bu erimeyi sayılarla gösterir: Kayı adlı 94 yerden 25'i, Üregir adlı 44 yerden 9'u, Alayuntlu adlı 29 yerden ise yalnızca 1'i bugüne ulaşmıştır. Buna karşılık Çepni (43'ten 36'ya) ve Kızık (28'den 21'e) adları büyük ölçüde korunmuştur.

 

Üçüncüsü yeni üst kimliklerdir. Dulkadırlı, Ramazanlı, Varsak, Bozulus, Yeni İl, Halep Türkmenleri, Şamlu, Ustaclu, Rumlu ya da Şahseven gibi adlar farklı kökenlerden grupları yeni siyasi ve idari yapılarda bir araya getirdi. Bu adların bir kısmı coğrafyadan, bir kısmı hanedandan, bir kısmı konfederasyondan türedi. Eski boy adları toplumsal gerçekliğin yalnızca bir katmanı haline geldi.

 

Dördüncüsü devletin kayıt mantığıdır. Osmanlı idaresi için bir topluluğun vergi yükümlülüğü, konar-göçer statüsü ve bağlı olduğu kaza, Oğuz Kağan şeceresindeki yerinden daha önemliydi. Bu yüzden 16. yüzyıl tahririndeki bir oymak adını 11. yüzyıldaki boy adıyla otomatik olarak özdeşleştirmek doğru değildir.

 

10. İnançlar: kökenden bugüne

Oğuz torunları bugün dört ayrı inanç yatağında yaşar: Sünni İslam (Türkiye, Türkmenistan, Suriye, Irak'ın bir kısmı), Kızılbaş-Alevi gelenek (Anadolu), Onikiimam Şiiliği (İran, Azerbaycan, Irak'ın bir kısmı) ve Ortodoks Hristiyanlık (Gagavuzlar). Bu ayrışma boy kökenine göre değil, yaşanılan bölgeye, devlet siyasetine, dini kurumlara ve tarikat ağlarına göre gerçekleşti. “Şu boy şu mezheptendir” türü eşleştirmeler tarihi gerçekliği yansıtmaz.

10.1. İslam öncesi bozkır inançları

İslam öncesi Oğuzların inanç dünyasını tek ve sınırları belli bir “Gök Tanrı dini” olarak tanımlamak fazla sistematik olur. Kaynaklar Tengri (Gök Tanrı) inancını, yer-su kutsallıklarını, atalara ilişkin ritüelleri, kurban ve defin uygulamalarını gösterir. 922'de Oğuzların arasından geçen Abbâsi elçisi İbn Fadlân, onların zor durumda göğe bakıp “Bir Tengri” dediklerini ve ölüleri için at kurban ettiklerini yazar. Reşidüddin'in her boya verdiği ongun kuşu - avlanmayan ve eti yenmeyen kutsal kuş - eski geleneklerin 14. yüzyılda nasıl hatırlandığını gösterir; bunu eksiksiz bir “totem sistemi” olarak okumak ise temkin ister. Dede Korkut hikâyelerindeki ozan, at kurbanı ve yas törenleri bu dünyanın Müslüman bir çerçeveye taşınmış izleridir.

 

10.2. Temaslar ve İslamlaşma

Seyhun Oğuzları Maniheizm, Budizm, Nesturi Hristiyanlık, Yahudilik ve İslam'ın karşılaştığı bir sınır bölgesinde yaşıyordu. Selçuk Bey'in oğullarına verilen Mikâil, İsrâil (Arslan), Mûsâ ve Yûnus adlarının Hazar Yahudiliğinden mi, Nesturi Hristiyanlıktan mı geldiği, yoksa İslam'a giriş sürecinde mi verildiği tartışmalıdır. İslamlaşma 10. yüzyılda başladı (bkz. 5.3); Sütkent ile Farab–Cend arasında bu yüzyılın başında büyük Müslüman Oğuz toplulukları vardı. “Türkmen” adı bu dönüşümün dildeki izidir.

 

10.3. Sünni kurumlar ve Türkmen dindarlığı

Selçuklu siyasi düzeni Sünniliği destekledi, ama bunu tek bir mezheple özdeşleştirmek doğru değildir. Hanefilik Horasan ve Mâverâünnehir'de güçlüydü ve hanedanın mezhebiydi. Öte yandan vezir Nizâmülmülk'ün kurdurduğu Nizâmiye medreseleri Şâfii-Eş'ari çizginin kurumsallaşmasına büyük katkı yaptı. Osmanlılar ise Hanefi mezhebini devletin resmi mezhebi haline getirdi.

 

Anadolu'ya gelen Türkmenlerin dini hayatı medrese İslamından ibaret değildi. Horasan'dan gelen Kalenderi, Haydari ve Vefâi dervişleri özellikle konar-göçer ve uç toplumlarında etkili oldu. 1240'taki Babai ayaklanması bu sosyal-dini dünyanın siyasete taşındığı ilk büyük kırılmadır; Çepniler de ayaklanmaya katıldı. Hacı Bektâş-ı Veli'nin Sulucakarahöyük'teki ilk müritlerinin Çepnilerden olması da bu bağlamda anlamlıdır. Yine de “göçebe Türkmen = Alevi” gibi geriye doğru kurulmuş bir eşitlikten kaçınmak gerekir: 13. yüzyılın Babai ve Kalenderi çevreleri ile 16. yüzyıl Kızılbaşlığı arasında süreklilikler kadar dönüşümler de vardır.

 

10.4. Kızılbaşlık, Safeviler ve Alevilik

Kızılbaş adı 15. yüzyılın sonunda doğdu: Safevi şeyhi Haydar (ö. 1488) müritlerine on iki dilimli kırmızı bir börk giydirdi. 1500 dolayında Şah İsmail'in çevresinde toplanan Ustaclu, Şamlu, Rumlu, Tekelü, Dulkadır, Avşar, Çepni ve Varsak Türkmenleri Safevi hareketinin askeri temelini oluşturdu. Bu oymakların çoğu Anadolu ve Kuzey Suriye kökenliydi. Safevi Devleti 1501'de kurulduktan sonra bu kitlelerin İran'a geçen kısmı zamanla Onikiimam Şiiliğine bağlandı. Anadolu'da kalan ve Safevi şeyhlerine bağlılığını sürdüren topluluklar ise Osmanlı kayıtlarında “Kızılbaş” diye anıldı. 20. yüzyılın başından itibaren bu toplulukları anlatmak için “Alevi” adı giderek yaygınlaştı.

 

Alevi–Sünni ayrışmasını Oğuz boylarına göre haritalamak mümkün değildir: Çepni, Avşar ve Beydili gibi adlar hem Sünni hem Kızılbaş-Şii çevrelerde görülür (bkz. 10.7).

 

10.5. İran'da Şiilik

Safeviler 1501'de Onikiimam Şiiliğini devlet dini yapınca İran ve Azerbaycan'daki Türkmen toplulukların büyük bölümü uzun vadede bu mezhebe girdi. Afşarlar, Kaçarlar, Bayatlar, Şahsevenler ve Kaşkaylar bugün Şiidir. Nadir Şah 1736'da tahta çıkarken, Şiiliği “Ca'feri mezhebi” adıyla beşinci bir Sünni mezhep gibi tanıtarak Osmanlılarla uzlaşma aradı; bu girişim kalıcı olmadı. Karakoyunluların Şiilikle ilişkisi ise sık tekrarlanır ama zayıftır: Kara Yûsuf, İskender ve Cihan Şah'ın sikkelerinde dört halifenin adı yer alır.

 

10.6. Gagavuzlar: Oğuzca konuşan Hristiyan bir topluluk ve köken tartışması

Balkanlara geçip Bizans hizmetine giren Uzların bir kısmı Hristiyanlaştı. Bugün Moldova, Ukrayna ve Bulgaristan'da yaşayan Gagavuzlar, Oğuz grubundan bir Türk dili konuşan Ortodoks Hristiyan bir topluluktur. Kökenleri tartışmalıdır. TDV İA, 13. yüzyılda Bizans'a sığınan Sultan II. İzzeddin Keykâvus'un çevresiyle Dobruca'ya yerleşen Türkmenleri öne çıkaran görüşü en güçlü aday sayar; Uz-Peçenek kökeni de savunulur. Güvenle söylenebilecek olan, Gagavuzların Oğuzca dil mirasını Hristiyan bir kimlik içinde sürdürdüğüdür.

 

10.7. Aynı boy, farklı inanç

Boy / topluluk	Bölge	Bugünkü ağırlıklı inanç	Nasıl oldu
Kınık, Kayı, Bayındır	Anadolu köyleri	Sünni (Hanefi)	Selçuklu ve Osmanlı kurumları
Avşar	Kayseri, Çukurova	Sünni	Osmanlı iskânı
Avşar (Afşar)	İran, Azerbaycan	Şii	Safevi Kızılbaş kolları; Afşar hanedanı
Çepni	Doğu Karadeniz	Sünni	Osmanlı dönemi yerleşik hayat
Çepni	Balıkesir, İzmir, Tokat yöresi	Kısmen Alevi	Babai-Bektaşi ve Kızılbaş gelenekleri
Bayat	Irak (Kerkük)	Sünni ve Şii kollar	Osmanlı ve İran etkisinin kesiştiği bölge
Bayat, Kaçar, Şahseven, Kaşkay	İran	Şii	Safevi devlet dini
Beydili	Anadolu, Suriye / İran	Sünni / Şii	Yeni İl ve Halep Türkmenleri / Safevi Şamlu
Salur (Salır)	Türkmenistan	Sünni (Hanefi)	Orta Asya İslamı
Salarlar	Çin (Qinghai-Gansu)	Sünni	Orta Asya'dan göç
Gagavuzlar	Moldova, Ukrayna, Bulgaristan	Ortodoks Hristiyan	Bizans ve Balkan ortamı

 

Tablo genel eğilimleri gösterir; her bölgede istisnalar vardır ve bireylerin inancı boy adından çıkarılamaz.

11. Oğuz boylarının bugünkü izleri

11.1. Yer adları

Boyların en somut izi yer adlarıdır. Kayı, Avşar, Kınık, Eymir, Karkın, Bayındır, Salur, Çepni, Bayat, Yazır ve Dodurga gibi adlar Anadolu'nun köylerinde, ilçelerinde ve ovalarında yaşar. Ama bir köyün Kayı adını taşıması, bugün orada yaşayan herkesin Kayı boyundan geldiğini kanıtlamaz. Yer adı çoğu zaman köyü kuran ya da bir dönem orada baskın olan obanın hatırasıdır; nüfus sonraki yüzyıllarda değişmiş olabilir. Avşar, Bayat, Çepni, Salır ve Çovdur gibi bazı adlar ise yalnızca yer adı olarak değil, toplulukların kendi adı olarak da yaşadı.

Bölge	Yaşayan izler
Türkiye	İlçe ve bölge adları: Bayındır ve Kınık (İzmir), Dodurga (Çorum), Yüreğir (Adana). Yüzlerce köy adı; Uzunyayla-Sarız'da yetmişi aşkın Avşar köyü; Yörük ve Türkmen aşiretleri.
Türkmenistan	Salır aşireti Salur adını doğrudan taşır; Çovdur, Eymir, İgdir grupları. Ebülgazi, Teke, Yomut ve Sarık gibi büyük aşiretleri Salur soyuna bağlar.
İran ve Azerbaycan	Afşar, Kaçar, Bayat, Şahseven, Beydili toplulukları; Kaşkay konfederasyonu.
Irak ve Suriye	Kerkük yöresinde Bayat Türkmenleri; Halep, Hama ve Antep çevresinde 16. yüzyıldan beri Döğer, Beydili, Kızık, Karkın ve Avşar kayıtları.
Çin	Qinghai-Gansu'da Müslüman Salarlar.
Balkanlar	Moldova'daki Gagavuz Özerk Bölgesi ve Bulgaristan-Ukrayna Gagavuzları; Osmanlı döneminde Anadolu'dan Rumeli'ye göç ettirilen Yörüklerin torunları.

 

11.2. Dil: boylar dağıldı, Oğuzca büyüdü

Oğuzların belki de en büyük ve kalıcı mirası dildir. Türkiye Türkçesi, Azerbaycan Türkçesi, Türkmence, Gagavuzca, Horasan Türkçesi ve Kaşkayca, Türk dillerinin Oğuz (güneybatı) grubunu oluşturur. Çin'deki Salarların dili de Oğuz özellikleri taşır. On birinci yüzyılda boylar halinde yaşayan Oğuzların dili bugün yüz milyonu aşkın insanın konuştuğu en kalabalık Türk dili grubudur. Siyasi boy düzeni küçülürken dil coğrafyası büyüdü.

 

11.3. Genetik kimlik ile boy kimliği aynı şey değildir

Bir kişinin “Kayı”, “Avşar” ya da “Çepni” olduğunu DNA testiyle belirlemek mümkün değildir. Orta Çağ boyları kapalı biyolojik topluluklar değil, yeni grupların katılabildiği, kolların ayrılıp başka birliklere girebildiği siyasi ve sosyal birliklerdi. Boy kimliği tarih, kültür, sözlü hafıza ve yer adları üzerinden izlenebilir; genetik kategorilerle eşitlenemez.

 

12. Sonuç: Oğuz boylarına ne oldu?

Oğuz boyları yok olmadı; boylar halinde örgütlenmiş Oğuz elini bir arada tutan düzen dağıldı. Kınıklar Selçuklu, Bayındırlar Akkoyunlu, Salurlar Salgurlu ve Kadı Burhâneddin, Avşarlar Nadir Şah hanedanlarını çıkardı; ama her biri kendi devletinin içinde başka topluluklarla karıştı. Çepniler Karadeniz'in fethinde rol oynadı, Salurların adı Türkmenistan'dan Çin'e kadar yaşadı. Alkaevli, Yaparlı ve Alayuntlu gibi boylar ise bağımsız kimlik olarak neredeyse tamamen silindi.

 

Devletler açısından tablo, popüler anlatıdan daha mütevazıdır. Kurucu ailesinin boyu çağdaş ya da yakın kaynakla gösterilebilen hanedanlar azdır; Osmanlı–Kayı ve Karaman–Avşar bağlantıları çağdaş kaynaklarda görülmez ve 15. yüzyılda belirginleşen geç soy geleneklerine dayanır. Buna karşılık hemen her devletin ve beyliğin içinde, tahrir defterleri ve kroniklerle belgelenen çok sayıda Oğuz boyu ve oymağı vardır. Oğuz tarihinin asıl belgesi hanedan şecereleri değil, bu kayıtlardır.

 

İnanç açısından da aynı dönüşüm görülür. Gök Tanrı'ya yönelen bozkır toplulukları 10. ve 11. yüzyıllarda İslam'a geçti. Sonra aynı boyların kolları, yaşadıkları yere ve bağlı oldukları devlete göre Sünni, Kızılbaş-Alevi, Şii ya da Hristiyan topluluklar içinde yer aldı. İnanç kimliği, boy kimliğinden bağımsız bir tarih izledi.

 

Bu dönüşümü “dağıldılar, karıştılar, yerleştiler” diye özetlemek mümkündür; buna “yeniden örgütlendiler” ve “hatırlandılar” da eklenmelidir. Eski boy adları önce 15. yüzyılda hanedan meşruiyetinin, sonra köy adlarının, en son da modern kimlik arayışının parçası olarak yeniden hatırlandı. Boylar siyasi biçimlerini kaybetti; dilleri, yer adları, aşiret adları, destanları ve kurdukları devletlerin mirası Horasan'dan Balkanlara uzanan geniş bir coğrafyada yaşamaya devam etti.

 

Ek A. Oğuzların kardeş kolları ve Oğuz olmayan Türk devletleri

Orta Çağ'dan bu yana Türk dünyasının ana kütlesi üç büyük kola ayrılır: Oğuz (güneybatı), Kıpçak (kuzeybatı) ve Karluk (güneydoğu). Bugün Türk dili konuşanların kaba bir hesapla yüzde 95'ten fazlası bu üç kola girer; bunların yarıdan fazlası Oğuzcadır. Bu ayrım öncelikle bir dil sınıflandırmasıdır, soy ağacı değildir. Bugünkü halkların çoğu farklı kollardan, hatta Türk olmayan unsurlardan karışarak oluştu. En iyi örnek Özbeklerdir: adları, 16. yüzyılda Mâverâünnehir'i ele geçiren Kıpçak kökenli Şeybâni Özbeklerinden gelir; dilleri ise yerleşik halkın Karluk-Çağatay Türkçesidir.

Kol	Başlıca bugünkü halklar	Tarihte bağlanılan devletler	Konuşur sayısı (yaklaşık)
Oğuz (güneybatı)	Türkiye Türkleri, Azerbaycan ve İran Türkleri, Türkmenler, Irak-Suriye Türkmenleri, Gagavuzlar, Kaşkaylar, Horasan Türkleri; Çin'de Salarlar	Selçuklu, Akkoyunlu, Osmanlı, Afşar, Kaçar	110–120 milyon
Karluk (güneydoğu)	Özbekler, Uygurlar	Karahanlılar (kurucu unsurun Karluk mu Yağma-Çiğil mi olduğu tartışmalı), Çağatay Hanlığı, Timurlular, Babürlüler	45–50 milyon
Kıpçak (kuzeybatı)	Kazaklar, Kırgızlar, Kazan Tatarları, Başkurtlar, Kırım Tatarları, Nogaylar, Kumuklar, Karaçay-Malkarlar, Karakalpaklar	Kuman-Kıpçak konfederasyonu, Altın Orda'nın halkı, Kazan ve Kırım hanlıkları, Mısır'da Bahri Memlükler	30–35 milyon
Sibirya (kuzeydoğu)	Sahalar (Yakutlar), Tıvalar, Hakaslar, Altaylar, Şorlar	-	1–1,5 milyon
Oğur (Bulgar)	Çuvaşlar	Hazarlar (muhtemelen), İdil Bulgarları, Tuna Bulgarları	Yaklaşık 1 milyon
Halaç	İran'daki Halaçlar	-	Birkaç on bin

Konuşur sayıları kaba tahminlerdir; güncel nüfus sayımlarıyla karşılaştırılmalıdır.

 

Dilbilimdeki en eski ayrım üçlü değil ikilidir: Oğur (Bulgar-Çuvaş) kolu ile geri kalan “Ortak Türkçe”. Oğur dillerindeki r ve l seslerine Ortak Türkçede z ve ş karşılık gelir: Çuvaşça văkăr “öküz”, Türkçe öküz. Oğuz, Kıpçak ve Karluk kolları bu Ortak Türkçenin içindeki sonraki ayrışmalardır. Kâşgarlı Mahmud 11. yüzyılda Oğuzca ile Karahanlı (Hakaniye) Türkçesi arasındaki farkları zaten kaydetmişti.

 

Birkaç noktaya dikkat etmek gerekir. Bugünkü Kırgızca Kıpçak grubuna girer; ama 9. yüzyılda Uygur Kağanlığı'nı yıkan Yenisey Kırgızları, Sibirya grubuna yakın bir dil konuşuyordu. Bugünkü Uygurlar Karluk-Çağatay kökenli bir dil konuşur; 8. ve 9. yüzyılın Eski Uygurcası ayrı bir tarihi dildir. Tuna Bulgarları 9. ve 10. yüzyıllarda Slavlaştı; Çuvaşların ataları İdil (Volga) Bulgarlarıdır. Yakutların kendi adı Saha'dır; “Salar” ise Çin'deki Oğuz kökenli başka bir halkın adıdır.

 

Aşağıdaki tablo, Türk sayılan ama Oğuz boylarının kurucu olmadığı başlıca devletleri gösterir. Bu devletlerin birçoğunda Oğuz-Türkmen unsurlar ikincil bir rol oynadı.

Devlet	Dönem	Kurucu unsur	Oğuzlarla ilişkisi
Göktürk Kağanlığı	552–744	Aşina hanedanı	Dokuz Oğuzlar kağanlığın ana unsurlarından biriydi
Uygur Kağanlığı	744–840	Uygurlar (Dokuz Oğuz birliği içinden)	Dokuz Oğuz adıyla bağlantılı; Seyhun Oğuzlarıyla doğrudan bağı gösterilemez
Hazar Kağanlığı	7. yy–969	Muhtemelen Oğur dilli bir Türk topluluğu	Oğuzların kuzeybatı komşusu; Selçuklu ailesiyle temas rivayetleri var
Karahanlılar	840 dolayı–1212	Karluk, Yağma, Çiğil (tartışmalı)	Oğuzların doğu komşusu ve rakibi
Gazneliler	963–1186	Türk gulâm kumandanlar (Alptegin, Sebüktegin)	Horasan'da Selçuklularla savaştılar; 1040 Dandanakan yenilgisi
Memlükler (Mısır-Suriye)	1250–1517	Bahri dönemde Kıpçak, Burci dönemde Çerkez gulâmlar	Suriye'deki Türkmen boylarını (Döğer, Beydili, Avşar vb.) iskân etti ve kullandı
Altın Orda	1242–1502	Cengiz soyu hanedan; Kıpçak halk	Oğuz dışı; Kıpçaklaşan bir Moğol devleti
Timurlular	1370–1507	Türkleşmiş Moğol Barlas oymağı; Karluk-Çağatay dili	Akkoyunlu ve Karakoyunlularla savaştılar; Anadolu'yu 1402'de işgal ettiler
Kazan ve Kırım hanlıkları	1438–1552 / 1441–1783	Cengiz soyu hanedan; Kıpçak halk	Kırım Hanlığı Osmanlı hâkimiyetine girdi
Babürlüler	1526–1858	Timurlu hanedanı	Oğuz dışı; Safevilerle ittifak ve rekabet ilişkisi içindeydi

 

Kaynaklar: Bu makale internette bulunan TDV İslam Ansiklopedisi ve Wikipedia’nın ilgili sayfaları ile Youtube’daki ilgili videolardan yararlanılarak hazırlanmıştır.

·    TDV İslâm Ansiklopedisi’ndeki kaynaklar: “Oğuzlar”, “Bozoklar”, “Üçoklar”, “Kayı”, “Bayat”, “Karaevli”, “Yazır”, “Döğer”, “Dodurga”, “Avşar”, “Avşarlılar”, “Kızık”, “Karkın”, “Bayındır”, “Peçenek”, “Çavuldur”, “Çepni”, “Salur”, “Eymir”, “Büğdüz”, “Yıva”, “Kınık”. “Beydili”

·    Wikipedia’daki kaynaklar: “Yüreğir”, “İgdir”, “Oğuz Kağan Destanı”, “Dokuz Oğuzlar”, “Oğuz Yabguluğu”, “Oğuzlar”, “Oğuz Boyları”, “Anadolu Beylikleri”,

·    Youtube’daki kaynaklar:

o   https://www.youtube.com/watch?v=5CziDV8t53M

o   https://www.youtube.com/watch?v=rhaHvoU6Z8o

o   https://www.youtube.com/watch?v=5CziDV8t53M&t=111s

o   https://www.youtube.com/watch?v=In7bSwaGvsk&t=19s

o   https://www.youtube.com/watch?v=2EKD696c3HY

o   https://www.youtube.com/watch?v=9B8cnyWAZeU

o   https://www.youtube.com/watch?v=NdcQQQ4uMDQ

o   https://www.youtube.com/watch?v=osqSzPjX1Ps

 

Not: Bu makale 2026 yılında yapay zeka yardımıyla güncellenmiştir. Yapay Zeka’nın başvurduğu kaynaklar aşağıdadır.

·    Kâşgarlı Mahmud. Divânu Lugâti't-Türk (1070'ler).

·    Reşidüddin Fazlullah. Câmiu't-Tevârih, Oğuz tarihi bölümü (14. yüzyıl başı).

·    Yazıcızâde Ali. Tevârih-i Âl-i Selçuk (II. Murad dönemi, 15. yüzyıl).

·    Ebülgazi Bahadır Han. Şecere-i Terâkime (1659–1660).

·    Ebû Bekr-i Tihrâni. Kitâb-ı Diyârbekriyye (15. yüzyıl, Akkoyunlu saray tarihi).

·    Aziz b. Erdeşir-i Esterâbâdi. Bezm ü Rezm (14. yüzyıl sonu, Kadı Burhâneddin sarayı).

·    Dânişmendnâme (destani anlatı).

·    Dede Korkut Kitabı.

·    Oğuz Kağan Destanı, Uygur harfli nüsha. W. Bang ve G. R. Rahmeti (Arat) neşri, 1936.

·    İbn Fadlân. Seyahatnâme (922 yolculuğu).

·    Sümer, Faruk. Oğuzlar (Türkmenler): Tarihleri – Boy Teşkilâtı – Destanları. İlk baskı Ankara, 1967; sonraki genişletilmiş baskılar.

·    “Selçukluların İslâm Öncesi Dini İnanışlarının Kanıtı Olarak Selçukoğullarının İsimleri.” Turkish Academic Research Review. https://dergipark.org.tr/tr/pub/tarr/article/1195722